मराठे - तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (१८१७-१८१८)

 तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (१८१७-१८१८)

दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धानंतर इंग्रजांचा मराठ्यांच्या कारभारातील हस्तक्षेप वाढत गेला. १८१७ मध्ये इंग्रजांनी बाजीराव, भोसले आणि शिंदे यांच्यावर नवीन तह लादले. त्यामुळे मराठा सरदारांमध्ये असंतोष निर्माण झाला. गंगाधरशास्त्रींच्या खुनामुळे पेशवा आणि इंग्रज यांच्यातील संबंध आणखी बिघडले.

बाजीरावाने पंढरपूर व माहुली येथे गुप्तपणे युद्धाची तयारी केली. त्याने बापू गोखल्यांना सेनापती नेमून एक कोटी रुपये सैन्य उभारणीसाठी दिले. जहागिरदारांना जप्त केलेल्या जमिनी परत देऊन त्यांचे सहकार्य मिळविण्याचा प्रयत्न केला. तसेच इतर मराठा सरदारांशी संपर्क साधला.

इंग्रजांनीही मराठ्यांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी गुप्तहेर नेमले. ९ ऑक्टोबर १८१७ रोजी दसरा समारंभात बाजीरावाने इंग्रज वकिलाचा अपमान केला. १४ ऑक्टोबरची बाजीराव आणि एलफिन्स्टन यांची भेट शेवटची ठरली. अखेरीस बाजीरावाने इंग्रजांविरुद्ध युद्ध करण्याचा निर्णय घेतला आणि तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धाची सुरुवात झाली.

MCQ प्रश्न

१. तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध कोणत्या काळात झाले?

A) १७७५–१७८२

B) १८०२–१८०४

C) १८१७–१८१८

D) १८५७–१८५८

उत्तर: C) १८१७–१८१८

२. १८१७ मध्ये इंग्रजांनी कोणावर नवीन तह लादले?

A) होळकर, गायकवाड आणि पेशवा

B) बाजीराव, भोसले आणि शिंदे

C) शिंदे, होळकर आणि गायकवाड

D) भोसले, होळकर आणि गायकवाड

उत्तर: B) बाजीराव, भोसले आणि शिंदे

३. गंगाधरशास्त्रींची हत्या कोणत्या वादाच्या पार्श्वभूमीवर झाली?

A) शिंदे-पेशवा वाद

B) पेशवा-होळकर वाद

C) पेशवा-गायकवाड वाद

D) भोसले-पेशवा वाद

उत्तर: C) पेशवा-गायकवाड वाद

४. बाजीरावाने गुप्तपणे युद्धाची तयारी कोठे केली?

A) पुणे व सातारा

B) पंढरपूर व माहुली

C) नाशिक व नागपूर

D) इंदूर व ग्वाल्हेर

उत्तर: B) पंढरपूर व माहुली

५. बाजीरावाने सेनापतीपद कोणाला दिले?

A) त्रिंबकजी डेंगळे

B) बापू गोखले

C) यशवंतराव होळकर

D) दौलतराव शिंदे

उत्तर: B) बापू गोखले

६. बापू गोखल्यांच्या स्वाधीन किती रक्कम करण्यात आली?

A) दहा लाख रुपये

B) पन्नास लाख रुपये

C) एक कोटी रुपये

D) दोन कोटी रुपये

उत्तर: C) एक कोटी रुपये

७. बाजीरावाने जहागिरदारांचे सहकार्य मिळविण्यासाठी काय केले?

A) त्यांना नवीन पदे दिली

B) जप्त केलेल्या जमिनी परत दिल्या

C) त्यांच्यावर कर लावला

D) त्यांना पुण्यातून हद्दपार केले

उत्तर: B) जप्त केलेल्या जमिनी परत दिल्या

८. इंग्रज वकील म्हणून बाजीरावाची भेट घेण्यासाठी कोण आला?

A) एलफिन्स्टन

B) जॉन मालकम

C) वेलस्ली

D) मॉनसॉन

उत्तर: B) जॉन मालकम

९. ९ ऑक्टोबर रोजी कोणता समारंभ झाला?

A) होळी

B) गणेशोत्सव

C) दसरा

D) दिवाळी

उत्तर: C) दसरा

१०. बाजीराव आणि एलफिन्स्टन यांची शेवटची भेट कधी झाली?

A) ९ ऑक्टोबर १८१७

B) १४ ऑक्टोबर १८१७

C) २५ डिसेंबर १८१७

D) १ नोव्हेंबर १८१७

उत्तर: B) १४ ऑक्टोबर १८१७

११. बाजीरावाने इंग्रजांविरुद्ध युद्ध करण्याचा निर्णय का घेतला?

A) इंग्रजांचा हस्तक्षेप आणि मराठ्यांचे स्वातंत्र्य धोक्यात आल्यामुळे

B) आर्थिक संकटामुळे

C) होळकरांच्या दबावामुळे

D) गायकवाडांच्या मागणीमुळे

उत्तर: A) इंग्रजांचा हस्तक्षेप आणि मराठ्यांचे स्वातंत्र्य धोक्यात आल्यामुळे

युद्धास प्रारंभ 

युद्धाची सुरुवात: एलफिन्स्टनने इंग्रजांची छावणी गारपीरहून खडकीला हलवली. दापोडी येथेही इंग्रजांची तैनाती फौज होती.

बाजीरावाने इंग्रजांचे सैन्य परत बोलावण्याची मागणी केली; एलफिन्स्टनने ती नाकारली.

५ नोव्हेंबर १८१७ रोजी बापू गोखल्याने खडकी येथील इंग्रजांच्या छावणीवर हल्ला केला. या युद्धाला खडकीची / गणेशखिंडची लढाई म्हणतात.

युद्धात मराठ्यांचा सरदार दिक्षीत ठार झाला. नंतर जनरल स्मिथ खडकीला पोहोचला.

बाजीराव पुणे सोडून पुरंदरकडे निघून गेला.

१७ नोव्हेंबर १८१७ रोजी इंग्रजांनी शनिवारवाड्यावर युनियन जॅक फडकावला.

बाजीरावाने पुढील काही महिने सतत ठिकाणे बदलत इंग्रजांपासून बचाव केला.

१ जानेवारी १८१८ रोजी कोरेगावची लढाई झाली. बाजीरावाच्या सैन्याने कॅप्टन स्टाँटनच्या सैन्यावर हल्ला केला.

१९ फेब्रुवारी १८१८ रोजी आष्ट्याची लढाई झाली. या लढाईत बापू गोखले ठार झाले.

बापू गोखल्याच्या मृत्यूनंतर बाजीरावाची परिस्थिती अधिकच बिकट झाली.

इंग्रजांनी सातारच्या छत्रपतींना ताब्यात घेतले.

पुणे इंग्रजांच्या ताब्यात गेल्यामुळे तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धाचा शेवट इंग्रजांच्या विजयाकडे झुकला.

MCQ प्रश्न

1. एलफिन्स्टनने इंग्रजांची छावणी गारपीरहून कोठे हलवली?

A) पुरंदर

B) खडकी

C) सातारा

D) कोरेगाव

उत्तर: B) खडकी

2. खडकीच्या लढाईचे दुसरे नाव कोणते?

A) आष्ट्याची लढाई

B) कोरेगावची लढाई

C) गणेशखिंडची लढाई

D) महिदपूरची लढाई

उत्तर: C) गणेशखिंडची लढाई

3. खडकीच्या लढाईत मराठ्यांचे नेतृत्व कोणी केले?

A) बापू गोखले

B) त्रिंबकजी

C) दौलतराव शिंदे

D) यशवंतराव होळकर

उत्तर: A) बापू गोखले

4. खडकीच्या लढाईनंतर बाजीरावाने कोठे आश्रय घेतला?

A) पंढरपूर

B) पुरंदर

C) जुन्नर

D) सातारा

उत्तर: B) पुरंदर

5. १७ नोव्हेंबर १८१७ रोजी इंग्रजांनी कोणत्या ठिकाणी युनियन जॅक फडकावला?

A) शनिवारवाडा

B) लाल महाल

C) सिंहगड

D) पुरंदर

उत्तर: A) शनिवारवाडा

6. कोरेगावची लढाई कोणत्या नदीच्या काठी झाली?

A) कृष्णा

B) गोदावरी

C) भीमा

D) मुळा

उत्तर: C) भीमा

7. कोरेगावच्या लढाईत इंग्रजांच्या सैन्याचे नेतृत्व कोणी केले?

A) जनरल स्मिथ

B) कॅप्टन स्टाँटन

C) कर्नल बर

D) एलफिन्स्टन

उत्तर: B) कॅप्टन स्टाँटन

8. कोरेगावची लढाई कोणत्या वर्षी झाली?

A) १८१७

B) १८१८

C) १८१९

D) १८२०

उत्तर: B) १८१८

9. आष्ट्याच्या लढाईत कोण ठार झाले?

A) बापू गोखले

B) बाजीराव

C) एलफिन्स्टन

D) कॅप्टन स्टाँटन

उत्तर: A) बापू गोखले

10. आष्ट्याची लढाई कधी झाली?

A) ५ नोव्हेंबर १८१७

B) १७ नोव्हेंबर १८१७

C) १ जानेवारी १८१८

D) १९ फेब्रुवारी १८१८

उत्तर: D) १९ फेब्रुवारी १८१८

11. बाजीरावाचा इंग्रजांपासून बचाव करण्यासाठी सतत पाठलाग कोणामुळे कठीण झाला?

A) त्याच्या जलद हालचालींमुळे

B) इंग्रजांच्या कमतरतेमुळे

C) पावसामुळे

D) शिंद्यांच्या मदतीमुळे

उत्तर: A) त्याच्या जलद हालचालींमुळे

12. बापू गोखल्याने बाजीरावाला कोणत्या काळात सतत मदत केली?

A) युद्धाच्या काळात

B) तहाच्या काळात

C) इंग्रजांच्या राज्यात

D) महिदपूरनंतर

उत्तर: A) युद्धाच्या काळात

बाजीरावाची करुण परिस्थिती 

इंग्रजांच्या दबावामुळे बाजीरावाची परिस्थिती अत्यंत बिकट झाली.

दौलतराव शिंदे व अप्पासाहेब भोसले मदत करतील अशी त्याची अपेक्षा होती; परंतु अप्पासाहेबांनाच इंग्रजांनी पकडले.

शिवनी येथे कर्नल अॅडम्सने बाजीरावावर आकस्मिक हल्ला केला. त्यामुळे बाजीरावाने लष्करी सामान टाकून खानदेशाकडे पलायन केले.

आशिरगड किल्ल्याचा आश्रय घेण्याचा प्रयत्न केला; परंतु इंग्रजांनी किल्ल्याला वेढा दिला.

बाजीरावाचे अनुयायी त्याला सोडून गेले. त्यामुळे शरणागतीशिवाय त्याच्यासमोर पर्याय उरला नाही.

१७ मे रोजी बाजीरावाचे वकील आनंदराव चंद्रावर व रामचंद्र भोजराज यांनी मालकमची भेट घेतली.

मालकमने बाजीरावाला मराठा राज्याचा त्याग करून इंग्रजांना शरण जाण्याच्या अटी स्पष्ट केल्या.

पेशवेपद संपुष्टात येईल आणि इंग्रजांच्या दयेवर अवलंबून राहावे लागेल, असे मालकमने सांगितले.

बाजीरावाशी थेट भेटण्यास मालकमने नकार दिला.

शरणागतीच्या अटी ठरविण्यासाठी लेफ्टनंट लो याची नियुक्ती करण्यात आली.

MCQ प्रश्न

1. बाजीरावाला कोणाकडून मदतीची अपेक्षा होती?

A) होळकर व गायकवाड

B) शिंदे व भोसले

C) पेशवे व गायकवाड

D) इंग्रज व निजाम

उत्तर: B) शिंदे व भोसले

2. अप्पासाहेब भोसल्यांना कोणी पकडले?

A) होळकरांनी

B) शिंद्यांनी

C) इंग्रजांनी

D) बाजीरावाने

उत्तर: C) इंग्रजांनी

3. शिवनी येथे बाजीरावावर कोणी आकस्मिक हल्ला केला?

A) कर्नल बर

B) कर्नल अॅडम्स

C) मालकम

D) लेफ्टनंट लो

उत्तर: B) कर्नल अॅडम्स

4. बाजीरावाने आश्रय घेण्याचा प्रयत्न कोणत्या किल्ल्यात केला?

A) रायगड

B) प्रतापगड

C) आशिरगड

D) सिंहगड

उत्तर: C) आशिरगड

5. आशिरगडचा किल्लेदार कोण होता?

A) यशवंतराव लाड

B) रामचंद्र भोजराज

C) आनंदराव चंद्रावर

D) मीरखान

उत्तर: A) यशवंतराव लाड

6. बाजीरावाची हालचाल कोणत्या ठिकाणाहून मालकम लक्षपूर्वक पाहत होता?

A) पुणे

B) महू

C) नागपूर

D) सातारा

उत्तर: B) महू

7. बाजीरावाने इंग्रजांशी तह करण्यासाठी कोणाला पाठविले?

A) यशवंतराव लाड व मीरखान

B) आनंदराव चंद्रावर व रामचंद्र भोजराज

C) दौलतराव शिंदे व अप्पासाहेब भोसले

D) कर्नल अॅडम्स व लेफ्टनंट लो

उत्तर: B) आनंदराव चंद्रावर व रामचंद्र भोजराज

8. बाजीरावाच्या वकिलांनी मालकमची भेट कधी घेतली?

A) १० मे

B) १५ मे

C) १७ मे

D) २० मे

उत्तर: C) १७ मे

9. बाजीरावाचे पेशवेपद संपुष्टात येईल, असे कोणी स्पष्ट केले?

A) कर्नल अॅडम्स

B) मालकम

C) लेफ्टनंट लो

D) दौलतराव शिंदे

उत्तर: B) मालकम

10. बाजीरावाच्या शरणागतीच्या अटी ठरविण्यासाठी कोणाची निवड झाली?

A) कर्नल बर

B) कर्नल अॅडम्स

C) लेफ्टनंट लो

D) यशवंतराव लाड

उत्तर: C) लेफ्टनंट लो

बाजीरावाची शरणागती 

३१ मे १८१८ रोजी मालकमने खेरी येथे बाजीरावाची भेट घेतली. बाजीराव अत्यंत निराश झाला होता. मालकमने त्याला पेशवेपद आणि सार्वभौमत्व सोडावे लागेल, तसेच दक्षिण हिंदुस्थानात राहता येणार नाही, असे स्पष्ट सांगितले. तहाच्या अटींनुसार बाजीरावाने शरणागती पत्करून उत्तर हिंदुस्थानात जावे आणि त्याला वार्षिक किमान ८ लाख रुपयांची पेन्शन मिळणार होती. मालकमने २४ तासांत शरण येण्याचा आदेश दिला. अखेर बाजीराव ३१ मे १८१८ रोजी मालकमच्या छावणीत शरण आला. यामुळे मराठा साम्राज्याचा शेवट झाला. पुढे बाजीरावाचे वास्तव्य विठूर येथे करण्यात आले.

MCQ प्रश्न

१. मालकमने बाजीरावाची भेट कधी घेतली?

A) २५ मे १८१८

B) ३१ मे १८१८

C) ५ जून १८१८

D) १० जून १८१८

उत्तर: B) ३१ मे १८१८

२. बाजीरावाची भेट मालकमने कोणत्या ठिकाणी घेतली?

A) पुणे

B) सातारा

C) खेरी

D) विठूर

उत्तर: C) खेरी

३. बाजीरावाला किती वार्षिक पेन्शन देण्याचे ठरले?

A) ५ लाख रुपये

B) ६ लाख रुपये

C) ८ लाख रुपये

D) १० लाख रुपये

उत्तर: C) ८ लाख रुपये

४. बाजीरावाने कोणाचा त्याग करायचा होता?

A) जहागिरीचा

B) पेशवेपदाचा आणि सार्वभौमत्वाचा

C) पुण्याचा

D) सैन्याचा

उत्तर: B) पेशवेपदाचा आणि सार्वभौमत्वाचा

५. बाजीरावाने शेवटी कोणासमोर शरणागती पत्करली?

A) एलफिन्स्टन

B) वेलस्ली

C) मालकम

D) मॉनसॉन

उत्तर: C) मालकम

६. बाजीरावाच्या वास्तव्याची व्यवस्था कुठे करण्यात आली?

A) दिल्ली

B) विठूर

C) नागपूर

D) इंदूर

उत्तर: B) विठूर

७. बाजीरावाची शरणागती झाल्यामुळे काय झाले?

A) इंग्रजांचा पराभव झाला

B) मराठा साम्राज्याचा शेवट झाला

C) पेशवेपद अधिक मजबूत झाले

D) होळकरांचा पराभव झाला

उत्तर: B) मराठा साम्राज्याचा शेवट झाला

८. मालकमने बाजीरावाला किती वेळेत शरण येण्याचा आदेश दिला?

A) २ तास

B) १२ तास

C) २४ तास

D) ४८ तास

उत्तर: C) २४ तास

इंग्रज-मराठा तिसऱ्या युद्धाचे महत्त्व 

तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धामुळे बलाढ्य मराठा राज्याचा अंत झाला आणि पेशवाई समाप्त झाली. इंग्रजांनी पेंढाऱ्यांचा उपद्रवही नष्ट करून भारतात आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले. लॉर्ड हेस्टिंग्जच्या काळात ब्रिटिश साम्राज्याच्या विस्ताराचे कार्य पूर्ण झाले. सर जॉन मालकमने पराभूत बाजीरावाशी उदारपणे वागून त्याला विठूर येथे राहण्याची परवानगी दिली. त्यामुळे भारतातील इंग्रजांची सत्ता अधिक मजबूत झाली.

MCQ प्रश्न

1. तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धामुळे कोणत्या राज्याचा अंत झाला?

A) मुघल राज्य

B) मराठा राज्य

C) म्हैसूर राज्य

D) शीख राज्य

उत्तर: B) मराठा राज्य

2. तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धानंतर काय समाप्त झाले?

A) मुघल सत्ता

B) निजामशाही

C) पेशवाई

D) होळकरांची सत्ता

उत्तर: C) पेशवाई

3. इंग्रजांनी कोणांचा उपद्रव नष्ट केला?

A) रोहिले

B) पेंढारी

C) जाट

D) राजपूत

उत्तर: B) पेंढारी

4. ब्रिटिश साम्राज्याचा विस्तार पूर्ण करण्याचे कार्य कोणाच्या कारकिर्दीत झाले?

A) लॉर्ड वेलस्ली

B) लॉर्ड कॉर्नवॉलिस

C) लॉर्ड हेस्टिंग्ज

D) लॉर्ड कर्झन

उत्तर: C) लॉर्ड हेस्टिंग्ज

5. बाजीरावाला इंग्रजांनी कुठे राहण्यास सांगितले?

A) पुणे

B) सातारा

C) विठूर

D) नागपूर

उत्तर: C) विठूर

6. बाजीरावाशी उदारतेने वागणारा इंग्रज अधिकारी कोण होता?

A) एलफिन्स्टन

B) सर जॉन मालकम

C) कर्नल बर

D) मॉनसॉन

उत्तर: B) सर जॉन मालकम

7. तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धानंतर भारतात कोणाचे वर्चस्व प्रस्थापित झाले?

A) मराठ्यांचे

B) मुघलांचे

C) इंग्रजांचे

D) निजामाचे

उत्तर: C) इंग्रजांचे

तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धाचे परिणाम 

तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धात मराठ्यांचा निर्णायक पराभव झाला.

मराठ्यांची सत्ता कायमची नष्ट झाली आणि भारतात इंग्रजांच्या सत्ताविस्ताराचा मार्ग मोकळा झाला.

पेशवाई पूर्णपणे नष्ट झाली. दुसऱ्या बाजीरावाला ८ लाख रुपये वार्षिक पेन्शन देण्यात आली.

साताऱ्याच्या छत्रपतीला पुन्हा महत्त्व प्राप्त झाले.

नागपूरचे भोसले व होळकर इंग्रजांच्या अधीन झाले.

अप्पासाहेब भोसले यांना गादीवरून हटविण्यात आले.

होळकरांना राजपूत राज्यांवरील अधिकार व नर्मदेच्या दक्षिणेकडील प्रदेश सोडावा लागला.

शिंद्यांना अजमेर इंग्रजांना द्यावे लागले.

शिंदे, होळकर आणि भोसले यांची सत्ता नाममात्र राहिली.

अशा प्रकारे मराठा राज्यसंघ पूर्णपणे मोडकळीस आला आणि भारतातील इंग्रजांचे वर्चस्व प्रस्थापित झाले.

MCQ प्रश्न

1. तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धामुळे कोणाची सत्ता कायमची नष्ट झाली?

A) मुघल

B) मराठे

C) निजाम

D) शीख

उत्तर: B) मराठे

2. तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धानंतर पेशवाईचे काय झाले?

A) वाढ झाली

B) पेशवाई पूर्णपणे नष्ट झाली

C) पेशवाई शिंद्यांकडे गेली

D) पेशवाई होळकरांकडे गेली

उत्तर: B) पेशवाई पूर्णपणे नष्ट झाली

3. दुसऱ्या बाजीरावाला वार्षिक किती पेन्शन देण्यात आली?

A) ५ लाख रुपये

B) ६ लाख रुपये

C) ८ लाख रुपये

D) १० लाख रुपये

उत्तर: C) ८ लाख रुपये

4. तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धानंतर कोणाला पुन्हा महत्त्व प्राप्त झाले?

A) नागपूरच्या भोसल्यांना

B) साताऱ्याच्या छत्रपतीला

C) होळकरांना

D) शिंद्यांना

उत्तर: B) साताऱ्याच्या छत्रपतीला

5. अप्पासाहेब भोसल्यांना काय करावे लागले?

A) इंग्रजांना मदत करावी लागली

B) गादीवरून हटावे लागले

C) पुणे जिंकावे लागले

D) तह नाकारावा लागला

उत्तर: B) गादीवरून हटावे लागले

6. शिंद्यांना कोणता प्रदेश इंग्रजांना द्यावा लागला?

A) दिल्ली

B) अजमेर

C) मथुरा

D) इंदूर

उत्तर: B) अजमेर

7. तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धानंतर कोणती राज्ये इंग्रजांच्या अधीन झाली?

A) भोसले व होळकर

B) मुघल व निजाम

C) शीख व राजपूत

D) म्हैसूर व बंगाल

उत्तर: A) भोसले व होळकर

8. होळकरांना कोणता अधिकार सोडावा लागला?

A) बंगालवरील अधिकार

B) राजपूत राज्यावरील अधिकार

C) दिल्लीवरील अधिकार

D) गुजरातवरील अधिकार

उत्तर: B) राजपूत राज्यावरील अधिकार

9. तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धामुळे भारतात कोणाचे वर्चस्व प्रस्थापित झाले?

A) फ्रेंच

B) मराठे

C) ब्रिटिश

D) पोर्तुगीज

उत्तर: C) ब्रिटिश

10. मराठा राज्यसंघाची स्थिती काय झाली?

A) अधिक मजबूत झाला

B) पूर्णपणे मोडकळीस आला

C) विस्तार झाला

D) पुन्हा एकत्र आला

उत्तर: B) पूर्णपणे मोडकळीस आला