बंगालमधील ब्रिटिश हस्तक्षेप व संघर्ष

 बंगालमधील ब्रिटिश हस्तक्षेप व संघर्ष

१) अलीवर्दी खान

·         औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मोगल साम्राज्य कमकुवत झाले.

·         अलीवर्दी खान बंगालचा स्वतंत्र नवाब बनला.

·         मराठ्यांशी तह करून ओरिसा प्रांत दिला व दरवर्षी १२ लाख रुपये चौथाई देण्याचे मान्य केले.

·         इंग्रजांशी मैत्री ठेवली; मात्र वखारीभोवती तटबंदी करण्यास मनाई केली.

२) सिराज-उद-दौला व इंग्रजांतील संघर्ष

·         १७५६ मध्ये सिराज-उद-दौला बंगालचा नवाब झाला.

·         इंग्रजांनी परवानगीशिवाय तटबंदी व शस्त्रसज्जता केली.

·         शौकत जंगला इंग्रजांचा पाठिंबा होता.

·         इंग्रजांनी नवाबाच्या विरोधकांना आश्रय दिला.

·         व्यापारी सवलतींचा इंग्रजांनी गैरवापर केला.

·         त्यामुळे नवाब व इंग्रज यांच्यात संघर्ष निर्माण झाला.

३) ब्लॅक होल शोकांतिका (१७५६)

·         सिराज-उद-दौलाने कासिमबाजार व कलकत्ता जिंकले.

·         १४६ इंग्रजांना एका लहान खोलीत बंद करण्यात आले.

·         त्यापैकी १२३ जणांचा गुदमरून मृत्यू झाल्याचा दावा करण्यात आला.

·         या घटनेवर आजही इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत.

·         या घटनेनंतर क्लाईव्ह व अॅडमिरल वॉटसन बंगालमध्ये आले.

४) क्लाईव्हचे कारस्थान

·         क्लाईव्हने मीर जाफर, राय दुर्लभ, जगतशेठ व अमीचंद यांच्या मदतीने सिराज-उद-दौलाविरुद्ध कट रचला.

·         मीर जाफरने युद्धात विश्वासघात करण्याचे मान्य केले.

·         क्लाईव्हने अमीचंदची फसवणूक करण्यासाठी दोन तहपत्रे तयार केली आणि बनावट सही केली.

५) प्लासीची लढाई (२३ जून १७५७)

·         क्लाईव्ह व सिराज-उद-दौला यांच्यात प्लासी येथे युद्ध झाले.

·         मीर जाफरच्या विश्वासघातामुळे इंग्रजांचा विजय झाला.

·         सिराज-उद-दौलाचा पराभव होऊन त्याची हत्या करण्यात आली.

प्लासीच्या लढाईचे परिणाम

·         मीर जाफर बंगालचा नवाब बनला.

·         इंग्रजांना २४ परगणे व मोठी आर्थिक मदत मिळाली.

·         बंगालमध्ये इंग्रजांचे राजकीय व लष्करी वर्चस्व वाढले.

·         इंग्रजांच्या अप्रत्यक्ष राज्यकारभाराची सुरुवात झाली.

·         भारतातील ब्रिटिश सत्तेचा पाया घातला गेला.

६) मीर जाफर (१७५७–१७६०)

·         इंग्रजांच्या मदतीने नवाब बनला.

·         अकार्यक्षम कारभारामुळे तिजोरी रिकामी झाली.

·         इंग्रजांना पैसे देऊ न शकल्याने त्याला पदावरून हटविण्यात आले.

·         त्याच्या जागी मीर कासीमची नियुक्ती झाली.

७) मीर कासीम (१७६०–१७६३)

·         मीर कासीम हा कार्यक्षम नवाब होता.

·         राजधानी मुर्शिदाबादहून मोंगीर येथे हलवली.

·         सैन्याची पुनर्रचना केली.

·         इंग्रजांच्या करमुक्त खाजगी व्यापाराला विरोध केला.

·         सर्व व्यापाऱ्यांना समान करसवलत दिली.

·         यामुळे इंग्रज व मीर कासीम यांच्यात युद्ध सुरू झाले.

८) बक्सरची लढाई (२२ ऑक्टोबर १७६४)

मीर कासीम, अवधचा नवाब शुजा-उद्-दौला आणि शाह आलम दुसरा यांनी इंग्रजांविरुद्ध संयुक्त लढाई केली.

इंग्रज सेनापती हेक्टर मनरोने निर्णायक विजय मिळवला.

मीर कासीमचा पराभव झाला.

शाह आलम दुसरा इंग्रजांच्या आश्रयाला गेला.

बक्सरच्या विजयामुळे भारतातील इंग्रजांची सत्ता अधिक मजबूत झाली.

निष्कर्ष

प्लासी (१७५७) आणि बक्सर (१७६४) या लढायांमुळे ईस्ट इंडिया कंपनीने बंगालवर नियंत्रण मिळवले. याच घटनांमुळे भारतात ब्रिटिश सत्तेचा पाया रचला गेला आणि पुढे संपूर्ण भारतावर इंग्रजांचे वर्चस्व प्रस्थापित झाले.

 

वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ)

१. अलीवर्दी खानाने मराठ्यांशी तह करून कोणता प्रांत दिला?

 अ) बिहार ब) बंगाल क) ओरिसा ड) पंजाब

उत्तर: क) ओरिसा

२. अलीवर्दी खानाने मराठ्यांना दरवर्षी किती रुपये चौथाई देण्यास मान्यता दिली?

अ) १० लाख ब) १२ लाख क) १५ लाख ड) २० लाख

उत्तर: ब) १२ लाख

३. अलीवर्दी खानाने इंग्रजांना कोणती गोष्ट करण्यास मनाई केली होती?

अ) व्यापार ब) कर वसुली क) तटबंदी बांधणे ड) जहाजे आणणे

उत्तर: क) तटबंदी बांधणे

४. १७५६ मध्ये बंगालचा नवाब कोण झाला?

अ) मीर जाफर ब) मीर कासीम क) सिराज-उद-दौला ड) अलीवर्दी खान

उत्तर: क) सिराज-उद-दौला

५. इंग्रजांनी परवानगीशिवाय कोणते काम सुरू केले?

अ) किल्लेबंदी व शस्त्रसज्जता ब) शेती क) नाणे पाडणे ड) महसूल वसुली

उत्तर: अ) किल्लेबंदी व शस्त्रसज्जता

६. सिराज-उद-दौलाच्या विरोधकाला इंग्रजांनी कोणाचा पाठिंबा दिला?

 अ) मीर जाफर ब) शौकत जंग क) शाह आलम ड) मीर कासीम

उत्तर: ब) शौकत जंग

७. ब्लॅक होल शोकांतिका कोणत्या शहराशी संबंधित आहे?

 अ) दिल्ली ब) पाटणा क) कलकत्ता ड) मुरशिदाबाद

उत्तर: क) कलकत्ता

८. ब्लॅक होल शोकांतिकेनंतर बंगालमध्ये कोणाला पाठविण्यात आले?

अ) वॉरेन हेस्टिंग्ज ब) क्लाईव्ह व अॅडमिरल वॉटसन क) लॉर्ड कॉर्नवॉलिस ड) डलहौसी

उत्तर: ब) क्लाईव्ह व अॅडमिरल वॉटसन

९. सिराज-उद-दौलाविरुद्ध कटात प्रमुख सेनापती कोण होता?

अ) मीर कासीम ब) मीर जाफर क) शाह आलम ड) शुजा-उद्-दौला

उत्तर: ब) मीर जाफर

१०. प्लासीची लढाई कोणत्या वर्षी झाली?

 अ) १७५६ ब) १७५७ क) १७६० ड) १७६४

उत्तर: ब) १७५७

११. प्लासीच्या लढाईत इंग्रजांचे नेतृत्व कोणी केले?

अ) हेक्टर मनरो ब) क्लाईव्ह क) वॉरेन हेस्टिंग्ज ड) अॅडम्स

उत्तर: ब) क्लाईव्ह

१२. प्लासीच्या लढाईत इंग्रजांच्या विजयाचे मुख्य कारण कोणते?

अ) मोठे सैन्य ब) विश्वासघात क) पावसाळा ड) नवीन शस्त्रे

उत्तर: ब) विश्वासघात

१३. प्लासीनंतर बंगालचा नवाब कोण बनला?

अ) मीर कासीम ब) शाह आलम क) मीर जाफर ड) शुजा-उद्-दौला

उत्तर: क) मीर जाफर

१४. प्लासीच्या विजयामुळे भारतात कशाचा पाया घातला गेला?

अ) मोगल सत्ता ब) मराठा सत्ता क) ब्रिटिश सत्ता ड) फ्रेंच सत्ता

उत्तर: क) ब्रिटिश सत्ता

१५. मीर जाफरनंतर बंगालचा नवाब कोण झाला?

अ) सिराज-उद-दौला ब) मीर कासीम क) शाह आलम ड) शुजा-उद्-दौला

उत्तर: ब) मीर कासीम

१६. मीर कासीमने राजधानी कोठे हलवली?

अ) कलकत्ता ब) ढाका क) मोंगीर ड) पाटणा

उत्तर: क) मोंगीर

१७. मीर कासीमने इंग्रजांच्या कोणत्या सवलतीला विरोध केला?

अ) लष्करी सवलत ब) करमुक्त खाजगी व्यापार क) शिक्षण ड) न्यायव्यवस्था

उत्तर: ब) करमुक्त खाजगी व्यापार

१८. बक्सरची लढाई कोणत्या वर्षी झाली?

अ) १७५७ ब) १७६० क) १७६३ ड) १७६४

उत्तर: ड) १७६४

१९. बक्सरच्या लढाईत इंग्रजांचे नेतृत्व कोणी केले?

अ) क्लाईव्ह ब) अॅडमिरल वॉटसन क) हेक्टर मनरो ड) अॅडम्स

उत्तर: क) हेक्टर मनरो

२०. बक्सरच्या लढाईनंतर इंग्रजांच्या आश्रयाला कोण गेला?

अ) मीर जाफर ब) शाह आलम दुसरा क) सिराज-उद-दौला ड) अलीवर्दी खान

उत्तर: ब) शाह आलम दुसरा

२१. बंगालचा स्वतंत्र नवाब कोण होता?

अ) सिराज-उद-दौला ब) मीर जाफर क) अलीवर्दी खान ड) मीर कासीम

उत्तर: क) अलीवर्दी खान

२२. अलीवर्दी खानानंतर बंगालचा नवाब कोण झाला?

 अ) मीर जाफर ब) मीर कासीम क) सिराज-उद-दौला ड) शाह आलम दुसरा

उत्तर: क) सिराज-उद-दौला

२३. सिराज-उद-दौलाचा इंग्रजांशी संघर्ष होण्याचे प्रमुख कारण कोणते?

अ) व्यापारी सवलतींचा गैरवापर ब) परवानगीशिवाय तटबंदी क) विरोधकांना आश्रय ड) वरील सर्व

उत्तर: ड) वरील सर्व

२४. ब्लॅक होल शोकांतिका कोणत्या वर्षी घडली?

अ) १७५६ ब) १७५७ क) १७६० ड) १७६४

उत्तर: अ) १७५६

२५. ब्लॅक होल शोकांतिकेतील घटनेचे वर्णन कोणी केले?

अ) क्लाईव्ह ब) हॉलवेल क) मीर जाफर ड) मनरो

उत्तर: ब) हॉलवेल

२६. सिराज-उद-दौलाविरुद्ध कटात प्रमुख फितूर कोण होता?

अ) मीर कासीम ब) मीर जाफर क) शुजा-उद्-दौला ड) शाह आलम

उत्तर: ब) मीर जाफर

२७. प्लासीची लढाई केव्हा झाली?

अ) २३ जून १७५७ ब) २२ ऑक्टोबर १७६४ क) २० जून १७५६ ड) १२ जुलै १७६०

उत्तर: अ) २३ जून १७५७

२८. प्लासीच्या लढाईत इंग्रजांचे नेतृत्व कोणी केले?

अ) हेक्टर मनरो ब) रॉबर्ट क्लाईव्ह क) अॅडमिरल वॉटसन ड) अॅडम्स

उत्तर: ब) रॉबर्ट क्लाईव्ह

२९. प्लासीच्या लढाईत इंग्रजांचा विजय कशामुळे झाला?

अ) मोठे सैन्य ब) विश्वासघात क) आधुनिक तोफा ड) पावसामुळे

उत्तर: ब) विश्वासघात

३०. प्लासीनंतर बंगालचा नवाब कोण झाला?

अ) मीर कासीम ब) सिराज-उद-दौला क) मीर जाफर ड) शाह आलम दुसरा

उत्तर: क) मीर जाफर

३१. प्लासीनंतर इंग्रजांना कोणता प्रदेश मिळाला?

अ) बिहार ब) ओरिसा क) २४ परगणे ड) अवध

उत्तर: क) २४ परगणे

३२. प्लासीच्या विजयामुळे भारतात कशाचा पाया रचला गेला?

अ) मराठा सत्ता ब) मोगल सत्ता क) ब्रिटिश सत्ता ड) फ्रेंच सत्ता

उत्तर: क) ब्रिटिश सत्ता

३३. मीर जाफरनंतर बंगालचा नवाब कोण झाला?

 अ) मीर कासीम ब) सिराज-उद-दौला क) शाह आलम ड) शुजा-उद्-दौला

उत्तर: अ) मीर कासीम

३४. मीर कासीमने इंग्रजांच्या कोणत्या अधिकाराला विरोध केला?

अ) करमुक्त व्यापार ब) न्यायदान क) शिक्षण ड) सैन्यभरती

उत्तर: अ) करमुक्त व्यापार

३५. बक्सरच्या लढाईत इंग्रजांविरुद्ध कोण सहभागी होते?

अ) मीर कासीम ब) शुजा-उद्-दौला क) शाह आलम दुसरा ड) वरील सर्व

उत्तर: ड) वरील सर्व

३६. भारतातील ब्रिटिश सत्तेचा खरा पाया मजबूत करणारी लढाई कोणती?

अ) प्लासी ब) बक्सर क) पानिपत ड) वांदीवाश

उत्तर: ब) बक्सर