मराठे -दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (१८०२–१८०४)

 दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (१८०२–१८०४)

• दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धातील घटना
• देवगावचा तह व सुर्जी-अंजनगावचा तह
• इंग्रजांचा माळव्यात दारुण पराभव
• भरतपूरचा पाडाव
• साबलगड येथील विचारविनिमय
• यशवंतरावाचा राजकारणातून अस्त
• यशवंतरावाला वेडाचे झटके
• इंग्रज-मराठा दुसऱ्या युद्धाचे परिणाम

दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध

नाना फडणिसाच्या मृत्यूनंतर मराठा साम्राज्यातील अंतर्गत कलह वाढला. पेशवा बाजीराव दुसरा हा दुर्बळ व चंचल होता. शिंदे आणि होळकर यांच्यातील संघर्षामुळे परिस्थिती अधिक गंभीर झाली. यशवंतराव होळकराने पुण्यावर स्वारी करून बाजीरावाचा पराभव केला. त्यामुळे बाजीराव दुसरा वसईला इंग्रजांच्या आश्रयाला गेला. लॉर्ड वेलस्लीने ही संधी साधून ३१ डिसेंबर १८०२ रोजी वसईचा तह केला. या तहानुसार बाजीरावाने इंग्रजांची तैनाती फौजेची पद्धत स्वीकारली आणि इंग्रजांच्या मदतीने पुण्यात येऊन पुन्हा पेशवेपद स्वीकारले. या तहामुळे मराठ्यांचे स्वातंत्र्य मोठ्या प्रमाणात धोक्यात आले आणि दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धाची पार्श्वभूमी तयार झाली.

MCQ प्रश्न

१. नाना फडणिसाचा मृत्यू कोणत्या वर्षी झाला?

A) १७९८

B) १८००

C) १८०२

D) १८०४

उत्तर: B) १८००

२. नाना फडणिसाच्या मृत्यूनंतर मराठा साम्राज्यात काय वाढले?

A) एकता

B) अंतर्गत कलह

C) आर्थिक समृद्धी

D) इंग्रजांचा पराभव

उत्तर: B) अंतर्गत कलह

३. दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धाच्या काळातील पेशवा कोण होता?

A) माधवराव पहिला

B) नारायणराव

C) बाजीराव दुसरा

D) रघुनाथराव

उत्तर: C) बाजीराव दुसरा

४. शिंदे आणि होळकर यांच्यातील संघर्षामुळे कोणता सरदार संतप्त झाला?

A) दौलतराव शिंदे

B) यशवंतराव होळकर

C) महादजी शिंदे

D) तुकोजी होळकर

उत्तर: B) यशवंतराव होळकर

५. यशवंतराव होळकराने कोणत्या शहरावर स्वारी केली?

A) मुंबई

B) सातारा

C) पुणे

D) नागपूर

उत्तर: C) पुणे

६. पुण्याच्या लढाईत कोणाचा पराभव झाला?

A) यशवंतराव होळकर

B) दौलतराव शिंदे

C) बाजीराव दुसरा

D) लॉर्ड वेलस्ली

उत्तर: C) बाजीराव दुसरा

७. पराभवानंतर बाजीराव दुसरा कोठे इंग्रजांच्या आश्रयाला गेला?

A) सुरत

B) वसई

C) मुंबई

D) दिल्ली

उत्तर: B) वसई

८. वसईचा तह कधी झाला?

A) ६ मार्च १७७५

B) ३१ डिसेंबर १८०२

C) १६ जानेवारी १७७९

D) १८०४

उत्तर: B) ३१ डिसेंबर १८०२

९. बाजीराव दुसरा आणि इंग्रज यांच्यात कोणता तह झाला?

A) पुरंदरचा तह

B) सालबाईचा तह

C) वसईचा तह

D) सुरतेचा तह

उत्तर: C) वसईचा तह

१०. वसईच्या तहानुसार बाजीरावाने कोणती पद्धत स्वीकारली?

A) कायमधारा पद्धत

B) तैनाती फौजेची पद्धत

C) रयतवारी पद्धत

D) जमीनदारी पद्धत

उत्तर: B) तैनाती फौजेची पद्धत

११. वसईच्या तहामुळे कोणाचे स्वातंत्र्य धोक्यात आले?

A) इंग्रजांचे

B) मराठ्यांचे

C) फ्रेंचांचे

D) निजामाचे

उत्तर: B) मराठ्यांचे

१२. बाजीराव दुसऱ्याला पुन्हा पुण्यात आणून पेशवेपदावर कोणी बसवले?

A) यशवंतराव होळकर

B) दौलतराव शिंदे

C) इंग्रजांनी

D) निजामाने

उत्तर: C) इंग्रजांनी

 

दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धातील घटना

इंग्रजांनी इतर मराठा सरदारांनीही बाजीरावाप्रमाणे तैनाती फौजेचा तह करावा असा आग्रह धरला. त्यामुळे शिंदे व भोसले युद्धासाठी तयार झाले.

वेलस्लीने अहमदनगरवर हल्ला करून किल्ला जिंकला.

२४ सप्टेंबर १८०३ रोजी आसईची लढाई झाली. शिंदे व भोसले यांच्या सैन्याचा इंग्रजांनी पराभव केला.

त्यानंतर इंग्रजांनी बऱ्हाणपूर (१५ ऑक्टोबर १८०३) आणि आशिरगड (२१ ऑक्टोबर १८०३) जिंकले.

शिंदे व भोसले यांच्या अनेक युरोपियन अधिकाऱ्यांनी इंग्रजांची बाजू घेतली.

भोसल्यांनी इंग्रजांची रसद तोडण्याचा प्रयत्न केला; मात्र त्यात त्यांना यश आले नाही.

२५ डिसेंबर १८०३ रोजी आडगावची लढाई झाली. सुरुवातीला इंग्रज सैन्याची पळापळ झाली; परंतु वेलस्लीने सैन्याला सावरून विजय मिळवला.

या पराभवांमुळे शिंदे आणि भोसले यांची परिस्थिती अत्यंत कमजोर झाली आणि त्यांना इंग्रजांशी तह करण्याचा विचार करावा लागला.

 

MCQ प्रश्न

1. इंग्रजांनी मराठा सरदारांकडून कोणता तह करण्याचा आग्रह धरला?

A) पुरंदरचा तह

B) तैनाती फौजेचा तह

C) सालबाईचा तह

D) वसईचा तह

उत्तर: B) तैनाती फौजेचा तह

2. वेलस्लीने सर्वप्रथम कोणत्या किल्ल्यावर हल्ला केला?

A) आशिरगड

B) गाविलगड

C) अहमदनगर

D) रायगड

उत्तर: C) अहमदनगर

3. आसईची लढाई कधी झाली?

A) १५ ऑक्टोबर १८०३

B) २४ सप्टेंबर १८०३

C) २१ ऑक्टोबर १८०३

D) २५ डिसेंबर १८०३

उत्तर: B) २४ सप्टेंबर १८०३

4. आसईच्या लढाईत मराठ्यांचा पराभव कोणी केला?

A) लॉर्ड लेक

B) स्टिव्हन्सन

C) वेलस्ली

D) वॉरन हेस्टिंग्ज

उत्तर: C) वेलस्ली

5. आसईच्या लढाईत मराठ्यांचा सेनापती कोण होता?

A) गोपाळराव भाऊ

B) महादजी शिंदे

C) यशवंतराव होळकर

D) दौलतराव शिंदे

उत्तर: A) गोपाळराव भाऊ

6. बऱ्हाणपूर इंग्रजांनी कधी जिंकले?

A) २४ सप्टेंबर १८०३

B) १५ ऑक्टोबर १८०३

C) २१ ऑक्टोबर १८०३

D) २५ डिसेंबर १८०३

उत्तर: B) १५ ऑक्टोबर १८०३

7. आशिरगडचा किल्ला इंग्रजांनी कधी ताब्यात घेतला?

A) १५ ऑक्टोबर १८०३

B) २० ऑक्टोबर १८०३

C) २१ ऑक्टोबर १८०३

D) २५ डिसेंबर १८०३

उत्तर: C) २१ ऑक्टोबर १८०३

8. आशिरगडचा किल्ला इंग्रजांनी किती रुपये देऊन ताब्यात घेतला?

A) ५ लाख

B) ६ लाख

C) ७ लाख

D) १० लाख

उत्तर: C) ७ लाख

9. आडगावची लढाई कधी झाली?

A) २४ सप्टेंबर १८०३

B) १५ ऑक्टोबर १८०३

C) २१ ऑक्टोबर १८०३

D) २५ डिसेंबर १८०३

उत्तर: D) २५ डिसेंबर १८०३

10. आडगावच्या लढाईत इंग्रज सैन्याला कोणी सावरले?

A) स्टिव्हन्सन

B) वेलस्ली

C) लॉर्ड लेक

D) दौलतराव शिंदे

उत्तर: B) वेलस्ली

11. भोसल्यांनी इंग्रजांची रसद तोडण्यासाठी कोणत्या दिशेने मोर्चा वळविला?

A) पूर्वेकडे

B) उत्तरेकडे

C) पश्चिमेकडे

D) दक्षिणेकडे

उत्तर: C) पश्चिमेकडे

12. दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धात शिंदे व भोसले यांची परिस्थिती कशामुळे कमजोर झाली?

A) आर्थिक समृद्धीमुळे

B) इंग्रजांचे विजय आणि अधिकाऱ्यांची फितुरी

C) होळकरांच्या मदतीमुळे

D) निजामाच्या पराभवामुळे

उत्तर: B) इंग्रजांचे विजय आणि अधिकाऱ्यांची फितुरी

 

देवगावचा तह व सुर्जी-अंजनगावचा तह

देवगावचा तह (२५ डिसेंबर १८०३)

इंग्रजांनी गाविलगड किल्ला जिंकल्यामुळे भोसल्यांना तह करावा लागला.

२५ डिसेंबर १८०३ रोजी देवगाव येथे तह झाला.

भोसल्यांनी कटक प्रांत इंग्रजांना दिला.

वऱ्हाडचा पश्चिमेकडील प्रदेश निजामाला देण्यात आला.

इंग्रजांनी इतर राज्यांशी केलेले तह भोसल्यांनाही मान्य करावे लागले.

भोसल्यांनी मराठा राज्यसंघाचे विसर्जन मान्य केले.

इंग्रजांच्या शत्रूंना नोकरीत न ठेवण्याचे भोसल्यांनी मान्य केले.

2. सुर्जी-अंजनगावचा तह (३० डिसेंबर १८०३)

भोसल्यांच्या पराभवानंतर दौलतराव शिंद्यांनी इंग्रजांशी तह करण्याचा निर्णय घेतला.

३० डिसेंबर १८०३ रोजी सुर्जी-अंजनगाव येथे तह झाला.

शिंद्यांनी अनेक प्रदेश इंग्रजांना दिले.

दिल्ली-आग्रा, बुंदेलखंडातील काही भाग, भडोच, गुजरातमधील काही जिल्हे आणि अहमदनगरचा किल्ला इंग्रजांना मिळाले.

शिंद्यांनी मोगल बादशहावरील नियंत्रण सोडले.

पेशवा, निजाम व गायकवाड यांच्या स्वतंत्र सत्तेला मान्यता दिली.

फ्रेंच, अमेरिकन किंवा इंग्रजांच्या शत्रूंना नोकरीत न ठेवण्याचे मान्य केले.

शिंद्यांनी इंग्रजांची तैनाती फौज ठेवण्यास नकार दिला.

3. दोन्ही तहांचे महत्त्व

या तहांमुळे मराठ्यांची राजकीय व लष्करी शक्ती मोठ्या प्रमाणात कमी झाली.

मराठ्यांच्या स्वातंत्र्याला मोठा धक्का बसला.

इंग्रजांचे भारतातील वर्चस्व अधिक मजबूत झाले.

वेलस्लीने मराठा सरदारांना एकमेकांपासून वेगळे करून इंग्रजांची सत्ता बळकट केली.

 

MCQ प्रश्न

1. देवगावचा तह कधी झाला?

A) ६ मार्च १७७५

B) १ मार्च १७७६

C) २५ डिसेंबर १८०३

D) ३० डिसेंबर १८०३

उत्तर: C) २५ डिसेंबर १८०३

2. देवगावचा तह कोणामध्ये झाला?

A) इंग्रज व शिंदे

B) इंग्रज व भोसले

C) इंग्रज व होळकर

D) इंग्रज व पेशवे

उत्तर: B) इंग्रज व भोसले

3. देवगावचा तह होण्यापूर्वी इंग्रजांनी कोणता किल्ला जिंकला?

A) रायगड

B) अहमदनगर

C) गाविलगड

D) प्रतापगड

उत्तर: C) गाविलगड

4. देवगावच्या तहानुसार कटक प्रांत कोणाला देण्यात आला?

A) निजामाला

B) शिंद्यांना

C) इंग्रजांना

D) पेशव्यांना

उत्तर: C) इंग्रजांना

5. सुर्जी-अंजनगावचा तह कधी झाला?

A) २५ डिसेंबर १८०३

B) ३० डिसेंबर १८०३

C) ४ जून १८०२

D) ३१ डिसेंबर १८०३

उत्तर: B) ३० डिसेंबर १८०३

6. सुर्जी-अंजनगावचा तह कोणामध्ये झाला?

A) इंग्रज व भोसले

B) इंग्रज व शिंदे

C) इंग्रज व होळकर

D) शिंदे व भोसले

उत्तर: B) इंग्रज व शिंदे

7. सुर्जी-अंजनगावच्या तहाच्या वेळी शिंद्यांचे नेतृत्व कोणी केले?

A) महादजी शिंदे

B) दौलतराव शिंदे

C) यशवंतराव होळकर

D) रघुजी भोसले

उत्तर: B) दौलतराव शिंदे

8. शिंद्यांनी कोणावरील आपले नियंत्रण सोडले?

A) निजाम

B) पेशवा

C) मोगल बादशहा

D) गायकवाड

उत्तर: C) मोगल बादशहा

9. शिंद्यांनी इंग्रजांची कोणती मागणी मान्य केली नाही?

A) प्रदेश देण्याची

B) तह मान्य करण्याची

C) तैनाती फौज ठेवण्याची

D) मोगलांवरील नियंत्रण सोडण्याची

उत्तर: C) तैनाती फौज ठेवण्याची

10. देवगाव व सुर्जी-अंजनगावच्या तहांचा प्रमुख परिणाम कोणता?

A) मराठ्यांची सत्ता वाढली

B) इंग्रजांचे वर्चस्व कमी झाले

C) मराठ्यांच्या स्वातंत्र्याला मोठा धक्का बसला

D) निजामाचे राज्य संपले

उत्तर: C) मराठ्यांच्या स्वातंत्र्याला मोठा धक्का बसला

 

इंग्रजांचा माळव्यात दारुण पराभव

कर्नल मॉनसॉनला माळव्यातील महत्त्वाच्या खिंडींवर लक्ष ठेवण्याची जबाबदारी देण्यात आली.

मॉनसॉनने संरक्षणात्मक योजना सोडून यशवंतराव होळकरांच्या प्रदेशात प्रवेश केला.

रसद संपल्यामुळे त्याला माघार घ्यावी लागली.

यशवंतरावांनी मंदसौरवर हल्ला करून तेथील संपत्ती लुटली.

मॉनसॉनच्या माघारीची बातमी मिळताच यशवंतरावांनी सुमारे ८०,००० सैनिकांसह त्याच्यावर आकस्मिक हल्ला केला.

या हल्ल्यात मॉनसॉनच्या सैन्याचा दारुण पराभव झाला.

कोट्याच्या राजाच्या मदतीने मॉनसॉन चंबळ नदी पार करू शकला.

यशवंतरावांनी त्याचा पाठलाग सुरूच ठेवला आणि बाण नदीजवळ पुन्हा इंग्रजांचा पराभव केला.

शेवटी मॉनसॉन कसाबसा आग्रा येथे पोहोचला.

या पराभवामुळे इंग्रजांना मोठा धक्का बसला आणि यशवंतरावांच्या शौर्याची सर्वत्र चर्चा झाली.

 

MCQ Questions

1. कर्नल मॉनसॉनला कोणत्या प्रदेशातील खिंडींवर लक्ष ठेवण्याचे काम देण्यात आले?

A) बंगाल

B) माळवा

C) पंजाब

D) दिल्ली

उत्तर: B) माळवा

2. यशवंतरावांनी कोणत्या शहरावर हल्ला करून ते लुटले?

A) आग्रा

B) जयपूर

C) मंदसौर

D) कानपूर

उत्तर: C) मंदसौर

3. यशवंतरावांनी मॉनसॉनवर किती सैन्याने आकस्मिक हल्ला केला?

A) २०,०००

B) ५०,०००

C) ८०,०००

D) १,००,०००

उत्तर: C) ८०,०००

4. मॉनसॉनला चंबळ नदी ओलांडण्यास कोणी मदत केली?

A) जयपूरच्या राजाने

B) कोट्याच्या राजाने

C) शिंद्यांनी

D) वेलस्लीने

उत्तर: B) कोट्याच्या राजाने

5. मॉनसॉन आणि यशवंतराव यांच्यात पुन्हा भीषण युद्ध कोणत्या नदीवर झाले?

A) नर्मदा

B) गोदावरी

C) बाण नदी

D) तापी

उत्तर: C) बाण नदी

6. मॉनसॉन शेवटी कोणत्या शहरात पोहोचला?

A) दिल्ली

B) आग्रा

C) पुणे

D) सुरत

उत्तर: B) आग्रा

7. मॉनसॉनच्या पराभवामुळे कोणाला मोठा धक्का बसला?

A) मराठ्यांना

B) शिंद्यांना

C) इंग्रजांना

D) होळकरांना

उत्तर: C) इंग्रजांना

8. यशवंतरावांचा पाठलाग करणे इंग्रजांसाठी कठीण का झाले?

A) त्यांच्याकडे तोफा नव्हत्या

B) यशवंतरावांची सैन्याची हालचाल अत्यंत जलद होती

C) इंग्रजांकडे सैन्य नव्हते

D) पावसामुळे

उत्तर: B) यशवंतरावांची सैन्याची हालचाल अत्यंत जलद होती

 

भरतपूरचा पाडाव

मॉनसॉनच्या पराभवानंतर यशवंतराव होळकराचा आत्मविश्वास वाढला.

त्याने मथुरा जिंकून ८ ऑक्टोबरला दिल्लीवर हल्ला केला.

लॉर्ड लेकने कानपूरहून दिल्लीकडे सैन्य पाठवल्यामुळे यशवंतरावाने माघार घेतली.

फरूखाबादजवळ इंग्रजांनी यशवंतरावाचा पराभव केला.

यशवंतराव डीगच्या किल्ल्यात गेला. लॉर्ड लेकने डीगला वेढा दिला.

भरतपूरचा जाट राजा रणजितसिंग यशवंतरावाच्या मदतीला आला.

१३ डिसेंबर १८०४ रोजी इंग्रजांनी डीगचा किल्ला जिंकला.

त्यानंतर लॉर्ड लेकने भरतपूरच्या किल्ल्याला वेढा दिला.

तीन महिने प्रयत्न करूनही इंग्रजांना भरतपूरचा किल्ला जिंकता आला नाही.

शेवटी लॉर्ड लेकने वेढा उठवला. त्यामुळे भरतपूरचा किल्ला अजिंक्य असल्याचे सिद्ध झाले.

 

MCQ Questions

१. मॉनसॉनच्या पराभवानंतर कोणाचा आत्मविश्वास वाढला?

A) रणजितसिंग

B) यशवंतराव होळकर

C) लॉर्ड लेक

D) बाजीराव पेशवा

उत्तर: B) यशवंतराव होळकर

२. यशवंतराव होळकराने मथुरा जिंकल्यानंतर कोणत्या शहरावर हल्ला केला?

A) आग्रा

B) दिल्ली

C) कानपूर

D) भरतपूर

उत्तर: B) दिल्ली

३. यशवंतरावाने दिल्लीवर हल्ला केव्हा केला?

A) ८ ऑक्टोबर

B) १३ डिसेंबर

C) २५ डिसेंबर

D) १६ जानेवारी

उत्तर: A) ८ ऑक्टोबर

४. दिल्लीच्या दिशेने सैन्य घेऊन कोण निघाला?

A) कर्नल मरे

B) लॉर्ड लेक

C) मॉनसॉन

D) रणजितसिंग

उत्तर: B) लॉर्ड लेक

५. फरूखाबादजवळ यशवंतरावाचा पराभव कोणी केला?

A) जाटांनी

B) मराठ्यांनी

C) इंग्रजांनी

D) राजपूतांनी

उत्तर: C) इंग्रजांनी

६. यशवंतरावाने कोणत्या किल्ल्यात मुक्काम केला?

A) भरतपूर

B) डीग

C) ग्वाल्हेर

D) आग्रा

उत्तर: B) डीग

७. यशवंतरावाच्या मदतीला कोणता राजा आला?

A) रणजितसिंग

B) दौलतराव शिंदे

C) बाजीराव

D) मानसिंग

उत्तर: A) रणजितसिंग

८. डीगचा किल्ला इंग्रजांनी केव्हा जिंकला?

A) ८ ऑक्टोबर १८०४

B) १३ डिसेंबर १८०४

C) २५ डिसेंबर १८०४

D) १ जानेवारी १८०५

उत्तर: B) १३ डिसेंबर १८०४

९. भरतपूरच्या किल्ल्याला इंग्रजांनी किती काळ वेढा दिला?

A) एक महिना

B) दोन महिने

C) तीन महिने

D) सहा महिने

उत्तर: C) तीन महिने

१०. भरतपूरच्या किल्ल्याबाबत शेवटी काय सिद्ध झाले?

A) तो सहज जिंकता आला

B) तो इंग्रजांच्या ताब्यात गेला

C) तो अजिंक्य होता

D) तो पाडण्यात आला

उत्तर: C) तो अजिंक्य होता

 

साबलगड येथील विचारविनिमय

इंग्रजांचा जाट राजा रणजितसिंग याच्याशी लढण्यात बराच वेळ गेला.

या काळात मीरखान पठाण हा यशवंतराव होळकराच्या दरबारात प्रभावी सरदार म्हणून उदयास आला.

मीरखानाने यशवंतरावाला लष्करी मदत केली व बुंदेलखंडातील इंग्रजांच्या आक्रमणाला विरोध केला.

दौलतराव शिंदे इंग्रजांशी तह पाळावा की मराठ्यांच्या स्वातंत्र्यासाठी प्रयत्न करावेत, या द्विधा मनःस्थितीत होता.

एप्रिल १८०५ मध्ये यशवंतराव होळकर ६०,००० सैन्यासह साबलगड येथे दौलतराव शिंद्याला मिळाला.

या मेळाव्यामुळे मराठ्यांमध्ये उत्साह निर्माण झाला; मात्र दोघांमध्ये युती होऊ शकली नाही.

पुढे इंग्रजांच्या दबावामुळे दौलतरावाने २१ नोव्हेंबर रोजी मुस्तनापूरचा तह केला.

या तहानुसार दौलतरावाने यशवंतरावाशी संबंध न ठेवण्याचे मान्य केले.

चंबळ नदी इंग्रज व शिंदे यांच्या राज्याची सीमा ठरली.

तहात दौलतरावाला स्वतंत्र राजाप्रमाणे मान दिला असला तरी प्रत्यक्षात त्याचे स्वातंत्र्य नष्ट झाले होते.

 

MCQ प्रश्न

1. यशवंतराव होळकराच्या दरबारात कोणत्या पठाण सरदाराचा उदय झाला?

A) अमीरखान

B) मीरखान

C) अब्दुलखान

D) रहिमखान

उत्तर: B) मीरखान

2. यशवंतराव होळकर किती सैन्यासह साबलगड येथे आला?

A) २०,०००

B) ४०,०००

C) ६०,०००

D) ८०,०००

उत्तर: C) ६०,०००

3. साबलगडचा ऐतिहासिक मेळावा कोणत्या वर्षी झाला?

A) १८०३

B) १८०४

C) १८०५

D) १८०६

उत्तर: C) १८०५

4. साबलगड येथे यशवंतराव कोणाला येऊन मिळाला?

A) बाजीराव पेशवा

B) दौलतराव शिंदे

C) जसवंतराव पवार

D) रणजितसिंग

उत्तर: B) दौलतराव शिंदे

5. दौलतराव शिंद्याने इंग्रजांशी नवीन तह कोठे केला?

A) सुरत

B) साबलगड

C) मुस्तनापूर

D) दिल्ली

उत्तर: C) मुस्तनापूर

6. मुस्तनापूरचा तह कोणत्या महिन्यात झाला?

A) एप्रिल

B) जून

C) ऑक्टोबर

D) नोव्हेंबर

उत्तर: D) नोव्हेंबर

7. मुस्तनापूरच्या तहानुसार दौलतरावाने कोणाशी संबंध न ठेवण्याचे मान्य केले?

A) बाजीरावाशी

B) मीरखानाशी

C) यशवंतरावाशी

D) रणजितसिंगाशी

उत्तर: C) यशवंतरावाशी

8. इंग्रज आणि शिंदे यांच्या राज्याची सीमा कोणती नदी ठरली?

A) नर्मदा

B) तापी

C) चंबळ

D) यमुना

उत्तर: C) चंबळ

9. साबलगड येथे यशवंतराव आणि दौलतराव यांच्यात काय होऊ शकले नाही?

A) तह

B) युती

C) युद्ध

D) माघार

उत्तर: B) युती

10. दौलतरावाने आपले स्वातंत्र्य प्रत्यक्षात केव्हा गमावले होते?

A) मुस्तनापूरच्या तहाच्या वेळी

B) साबलगडच्या मेळाव्याच्या वेळी

C) सुर्जी-अंजनगावच्या तहानंतर

D) पानिपतच्या युद्धानंतर

उत्तर: C) सुर्जी-अंजनगावच्या तहानंतर

 

यशवंतरावाचा राजकारणातून अस्त

दौलतराव शिंद्यांनी इंग्रजांशी तह केल्यामुळे यशवंतराव होळकर राजकारणात एकटा पडला. त्याने जोधपूर, पतियाळा व शीख राजा रणजितसिंग यांची मदत मिळविण्याचा प्रयत्न केला; परंतु त्याला यश आले नाही. रणजितसिंगाने गुप्तपणे लॉर्ड लेकशी तह करून यशवंतरावाला मदत न करण्याचे आश्वासन दिले. त्यामुळे निराश होऊन यशवंतरावाने इंग्रजांशी तडजोड केली. २४ डिसेंबर १८०५ रोजी राजघाटचा तह झाला. या तहानुसार चंबळ नदीच्या उत्तरेकडील व पश्चिमेकडील प्रदेश यशवंतरावाने इंग्रजांना दिला; तर दक्षिणेकडील, पूर्वेकडील आणि नर्मदेच्या दक्षिणेकडील प्रदेश त्याच्याकडे ठेवण्यात आला.

MCQ Questions

१. दौलतराव शिंद्यांनी कोणाशी मैत्रीचा तह केला?

A) होळकरांशी

B) इंग्रजांशी

C) शीखांशी

D) जोधपूरच्या राजाशी

उत्तर: B) इंग्रजांशी

२. यशवंतरावाने कोणत्या राजाची मदत मिळविण्याचा प्रयत्न केला?

A) जोधपूरच्या राजाची

B) दिल्लीच्या बादशहाची

C) म्हैसूरच्या राजाची

D) हैदराबादच्या निजामाची

उत्तर: A) जोधपूरच्या राजाची

३. यशवंतरावाने पतियाळाकडे का प्रयाण केले?

A) राज्य जिंकण्यासाठी

B) शीख व अफगाणांची मदत मिळविण्यासाठी

C) तह करण्यासाठी

D) दिल्ली जिंकण्यासाठी

उत्तर: B) शीख व अफगाणांची मदत मिळविण्यासाठी

४. यशवंतरावाचा सतत पाठलाग कोण करत होता?

A) लॉर्ड वेलस्ली

B) लॉर्ड लेक

C) कर्नल मॉनसॉन

D) जनरल गोडार्ड

उत्तर: B) लॉर्ड लेक

५. रणजितसिंगाने गुप्तपणे कोणाची भेट घेतली?

A) दौलतराव शिंदे

B) यशवंतराव होळकर

C) लॉर्ड लेक

D) वेलस्ली

उत्तर: C) लॉर्ड लेक

६. राजघाटचा तह कधी झाला?

A) २५ डिसेंबर १८०३

B) २४ डिसेंबर १८०५

C) १६ जानेवारी १७७९

D) १८ ऑक्टोबर १८०५

उत्तर: B) २४ डिसेंबर १८०५

७. राजघाटच्या तहानुसार यशवंतरावाने कोणता प्रदेश सोडला?

A) नर्मदेच्या दक्षिणेकडील प्रदेश

B) चंबळच्या उत्तरेकडील व पश्चिमेकडील प्रदेश

C) पूर्वेकडील सर्व प्रदेश

D) दक्षिणेकडील सर्व प्रदेश

उत्तर: B) चंबळच्या उत्तरेकडील व पश्चिमेकडील प्रदेश

८. राजघाटच्या तहानंतर कोणता प्रदेश यशवंतरावाकडे कायम ठेवण्यात आला?

A) दक्षिणेकडील व पूर्वेकडील प्रदेश

B) चंबळच्या उत्तरेकडील प्रदेश

C) पश्चिमेकडील प्रदेश

D) दिल्लीचा प्रदेश

उत्तर: A) दक्षिणेकडील व पूर्वेकडील प्रदेश

 

यशवंतरावाला वेडाचे झटके

राजघाटच्या तहानंतर यशवंतराव इंदूरला परतला.

त्याने जयपूरच्या राजाकडून १८ लाख रुपये खंडणी घेतली.

आर्थिक अडचणींमुळे तो वैफल्यग्रस्त झाला.

इंग्रजांविरुद्ध लढण्यासाठी तोफांची गरज असल्याने त्याने भानपुरा येथे तोफांचा कारखाना सुरू केला.

त्याचा पुतण्या खंडेरावाचा आकस्मिक मृत्यू झाला.

ऑक्टोबर १८०८ पासून यशवंतरावाला वेडाचे झटके येऊ लागले.

हे झटके जवळजवळ तीन वर्षे येत राहिले.

२८ ऑक्टोबर १८११ रोजी भानपुरा येथे यशवंतरावाचा मृत्यू झाला.

त्याच्या मृत्यूमुळे दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध संपुष्टात आले.

 

MCQ प्रश्न

1. राजघाटच्या तहानंतर यशवंतरावाने कोणाकडून १८ लाख रुपये खंडणी घेतली?

A) जोधपूरच्या राजाकडून

B) जयपूरच्या राजाकडून

C) दिल्लीच्या बादशहाकडून

D) शिंद्यांकडून

उत्तर: B) जयपूरच्या राजाकडून

2. यशवंतरावाने तोफांचा कारखाना कोठे सुरू केला?

A) इंदूर

B) अजमेर

C) भानपुरा

D) दिल्ली

उत्तर: C) भानपुरा

3. यशवंतरावाला वेडाचे झटके कधी सुरू झाले?

A) ऑक्टोबर १८०५

B) ऑक्टोबर १८०६

C) ऑक्टोबर १८०८

D) ऑक्टोबर १८१०

उत्तर: C) ऑक्टोबर १८०८

4. यशवंतरावाच्या पुतण्याचे नाव काय होते?

A) मल्हारराव

B) खंडेराव

C) दौलतराव

D) रघुनाथराव

उत्तर: B) खंडेराव

5. यशवंतरावाचा मृत्यू कधी झाला?

A) २८ ऑक्टोबर १८०८

B) २८ ऑक्टोबर १८१०

C) २८ ऑक्टोबर १८११

D) २५ डिसेंबर १८११

उत्तर: C) २८ ऑक्टोबर १८११

6. यशवंतरावाचा मृत्यू कोठे झाला?

A) इंदूर

B) भानपुरा

C) पुणे

D) अजमेर

उत्तर: B) भानपुरा

7. यशवंतरावाच्या मृत्यूमुळे कोणते युद्ध संपले?

A) पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध

B) दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध

C) तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध

D) म्हैसूर युद्ध

उत्तर: B) दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध

 

इंग्रज-मराठा दुसऱ्या युद्धाचे परिणाम

इंग्रज-मराठा दुसऱ्या युद्धामुळे मराठ्यांची सत्ता व स्वातंत्र्य मोठ्या प्रमाणात कमी झाले. इंग्रजांनी मराठा सरदारांची शक्ती खच्ची केली. दिल्ली, गंगेचा दुआब, गुजरात, बुंदेलखंड, कटक आणि बालासोर यांसारखे महत्त्वाचे प्रदेश इंग्रजांच्या ताब्यात आले. त्यामुळे इंग्रजांच्या साम्राज्याचा विस्तार झाला आणि बंगाल व मद्रास हे प्रदेश एकमेकांशी जोडले गेले. राजपुतान्यातील बराच प्रदेशही शिंद्यांच्या ताब्यातून इंग्रजांनी मुक्त केला. या युद्धानंतर मराठा साम्राज्याचे खरे स्वातंत्र्य नष्ट होऊन केवळ नाममात्र अस्तित्व उरले. इंग्रजांची भारतावरील सत्ता अधिक मजबूत झाली.

 

MCQ Questions

1. इंग्रज-मराठा दुसऱ्या युद्धाचा सर्वाधिक फायदा कोणाला झाला?

A) मराठ्यांना

B) इंग्रजांना

C) निजामाला

D) म्हैसूरला

उत्तर: B) इंग्रजांना

2. दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धामुळे कोणाची शक्ती खच्ची झाली?

A) इंग्रजांची

B) मराठा सरदारांची

C) शीखांची

D) रोहिल्यांची

उत्तर: B) मराठा सरदारांची

3. इंग्रजांच्या ताब्यात आलेल्या प्रदेशांपैकी कोणता योग्य आहे?

A) गुजरात

B) बुंदेलखंड

C) दिल्ली

D) वरील सर्व

उत्तर: D) वरील सर्व

4. कटक आणि बालासोर हे प्रदेश इंग्रजांना कोणाकडून मिळाले?

A) शिंद्यांकडून

B) होळकरांकडून

C) नागपूरच्या भोसल्यांकडून

D) पेशव्यांकडून

उत्तर: C) नागपूरच्या भोसल्यांकडून

5. कटक आणि बालासोर मिळाल्यामुळे कोणते दोन इंग्रजी प्रदेश जोडले गेले?

A) दिल्ली आणि गुजरात

B) बंगाल आणि मद्रास

C) पंजाब आणि बंगाल

D) मद्रास आणि मुंबई

उत्तर: B) बंगाल आणि मद्रास

6. दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धानंतर मराठा साम्राज्याचे काय झाले?

A) अधिक शक्तिशाली झाले

B) पूर्णपणे स्वतंत्र झाले

C) केवळ नाममात्र अस्तित्व उरले

D) इंग्रजांचा पराभव केला

उत्तर: C) केवळ नाममात्र अस्तित्व उरले

7. मराठी सत्ता खिळखिळी करण्याचे श्रेय मुख्यतः कोणाला दिले जाते?

A) वेलस्ली

B) मॉनसॉन

C) मन्रो

D) लॉर्ड कर्झन

उत्तर: A) वेलस्ली

8. दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धामुळे इंग्रजांची सत्ता कशी झाली?

A) दुर्बळ

B) अधिक मजबूत

C) समाप्त

D) मर्यादित

उत्तर: B) अधिक मजबूत

9. राजपुतान्यातील बराचसा प्रदेश कोणाच्या ताब्यातून मुक्त करण्यात आला?

A) होळकरांच्या

B) शिंद्यांच्या

C) भोसल्यांच्या

D) पेशव्यांच्या

उत्तर: B) शिंद्यांच्या

10. दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धाचे मुख्य महत्त्व काय होते?

A) मराठा साम्राज्याचा विस्तार झाला

B) इंग्रजांची भारतातील सत्ता मजबूत झाली

C) इंग्रज भारतातून गेले

D) पेशव्यांची सत्ता वाढली

उत्तर: B) इंग्रजांची भारतातील सत्ता मजबूत झाली