मराठे – पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध (१७७३-१७८२)

• मराठे – पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध (१७७३-१७८२)

Ø  पेशवा माधवरावानंतरची परिस्थिती

Ø  बारभाईंचे कारस्थान

Ø  पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध (१७७३-१७८२)

Ø  रघुनाथरावांचे कर्नाटकात प्रयाण

Ø  इंग्रजांचा विश्वासघात

Ø  रघुनाथरावांनी इंग्रजांचा आश्रय घेतला

Ø  सुरतेचा तह (६ मार्च १७७५)

Ø  कासेगावची लढाई (२ एप्रिल १७७४)

Ø  पुरंदरचा तह (१ मार्च १७७६)

Ø  वॉरन हेस्टिंग्जने धोरण बदलले

Ø  मोरोबा फडणीस याची फितुरी

Ø  तळेगावचा भयंकर पराभव आणि वडगावचा तह (१६ जानेवारी १७७९):

Ø  पहिल्या इंग्रज मराठा युद्धाच्या कारणांचा गोषवारा

Ø  ब्रिटीश सत्तेविरुद्ध नाना फडणीसाने आयोजित केलेला अखिल भारतीय कट व कट अंमलात आणला

Ø  पहिल्या इंग्रज मराठा युद्धाची हकीकत

Ø  सालबाईचा तह व तहाचे परिणाम   

Ø  पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धाचे परिणाम

पेशवा माधवरावानंतरची परिस्थिती

पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धानंतर मराठे दुर्बळ झाले असले तरी माधवराव पेशव्यांच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी पुन्हा सामर्थ्य मिळवले. महादजी शिंदे यांनी उत्तर हिंदुस्थानात मराठ्यांचे वर्चस्व प्रस्थापित केले आणि शहा आलमला दिल्लीच्या गादीवर पुन्हा बसवले. त्यामुळे ब्रिटिशांच्या साम्राज्यविस्ताराला मोठा अडथळा निर्माण झाला.

१८ नोव्हेंबर १७७२ रोजी माधवरावांचा मृत्यू झाल्यानंतर त्यांचे भाऊ नारायणराव पेशवे झाले. त्यांचे काका रघुनाथराव यांना पेशवे होण्याची इच्छा होती. त्यामुळे दोघांमध्ये संघर्ष निर्माण झाला.

रघुनाथरावाने नारायणरावाला पकडण्यासाठी गारद्यांची मदत घेतली.  ३० ऑगस्ट १७७३ रोजी नारायणरावांची हत्या करण्यात आली आणि रघुनाथराव पेशवे झाले.

नारायणरावांच्या हत्येमुळे पुण्यात मोठी खळबळ उडाली. रामशास्त्री प्रभुणे यांनी या प्रकरणाची चौकशी सुरू केली. रघुनाथरावांच्या भूमिकेबद्दल संशय निर्माण झाल्याने त्यांना पेशवेपदावर ठेवण्यास विरोध झाला. यातून पुढे ‘बारभाई कारस्थान’ उदयास आले.

MCQ Questions

१) पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धानंतर मराठ्यांना पुन्हा सामर्थ्य कोणी मिळवून दिले?

A) रघुनाथराव

B) माधवराव पेशवे

C) नारायणराव

D) महादजी शिंदे

उत्तर: B) माधवराव पेशवे

२) उत्तर हिंदुस्थानात मराठ्यांचे वर्चस्व प्रस्थापित करण्यात कोणी महत्त्वाची भूमिका बजावली?

A) बाजीराव पेशवे

B) नाना फडणवीस

C) महादजी शिंदे

D) रघुनाथराव

उत्तर: C) महादजी शिंदे

३) महादजी शिंदे यांनी कोणाला दिल्लीच्या गादीवर पुन्हा बसवले?

A) अकबर

B) शहा आलम

C) औरंगजेब

D) बहादूरशहा

उत्तर: B) शहा आलम

४) माधवराव पेशव्यांचा मृत्यू कधी झाला?

A) १७७०

B) १७७१

C) १८ नोव्हेंबर १७७२

D) ३० ऑगस्ट १७७३

उत्तर: C) १८ नोव्हेंबर १७७२

५) माधवरावांच्या मृत्यूनंतर पेशवे कोण झाले?

A) रघुनाथराव

B) नारायणराव

C) महादजी शिंदे

D) नाना फडणवीस

उत्तर: B) नारायणराव

६) नारायणरावांचे काका कोण होते?

A) महादजी शिंदे

B) नाना फडणवीस

C) रघुनाथराव

D) रामशास्त्री प्रभुणे

उत्तर: C) रघुनाथराव

७) रघुनाथरावांना कोणते पद मिळवण्याची इच्छा होती?

A) सेनापती

B) सरदार

C) पेशवेपद

D) न्यायाधीश

उत्तर: C) पेशवेपद

८) नारायणरावांच्या हत्येसाठी रघुनाथरावाने कोणाची मदत घेतली?

A) शिंदे

B) गारदी

C) होळकर

D) भोसले

उत्तर: B) गारदी

९) नारायणरावांची हत्या कधी झाली?

A) १८ नोव्हेंबर १७७२

B) १५ ऑगस्ट १७७३

C) ३० ऑगस्ट १७७३

D) १७७४

उत्तर: C) ३० ऑगस्ट १७७३

१०) नारायणरावांच्या हत्येची चौकशी कोणी सुरू केली?

A) नाना फडणवीस

B) रामशास्त्री प्रभुणे

C) महादजी शिंदे

D) रघुनाथराव

उत्तर: B) रामशास्त्री प्रभुणे

११) नारायणरावांच्या हत्येनंतर कोण पेशवे झाले?

A) माधवराव

B) नारायणराव

C) रघुनाथराव

D) महादजी शिंदे

उत्तर: C) रघुनाथराव

१२) नारायणरावांच्या हत्येनंतर कोणते कारस्थान उदयास आले?

A) बारभाई कारस्थान

B) वसईचा तह

C) सालबाईचा तह

D) पुरंदरचा तह

उत्तर: A) बारभाई कारस्थान

बारभाईंचे कारस्थान

नारायणरावांच्या खुनामुळे महाराष्ट्रात मोठा संताप निर्माण झाला.

नारायणरावांच्या खुनाची चौकशी करून गुन्हेगाराला शिक्षा करावी, अशी जनतेची मागणी होती.

रघुनाथरावांनी चिंतो विठ्ठल आणि मोरोबा फडणीस यांच्या मदतीने राज्यकारभार सुरू केला.

नाना फडणीस, सखाराम बापू आणि हरिपंत फडके यांनी रघुनाथरावांना सहकार्य करण्यास नकार दिला.

रघुनाथरावांचा स्वभाव चंचल व दुर्बळ असल्यामुळे राज्यकारभारात गोंधळ निर्माण झाला.

रघुनाथरावांच्या राजवटीला विरोध वाढत गेला.

रघुनाथरावांना पेशवेपदावरून दूर करण्यासाठी काही सरदारांनी गुप्तपणे एकजूट केली.

या गटात बारा प्रमुख व्यक्तींनी सहभाग घेतल्यामुळे त्याला ‘बारभाईंचे कारस्थान’ असे म्हटले गेले.

बारभाईंनी रघुनाथरावांना गादीवरून दूर करण्यासाठी गुप्तपणे प्रयत्न सुरू केले.

या कारस्थानात नाना फडणीस, बाबूजी नाईक, मालोजी घोरपडे, भवानराव प्रतिनिधी, रास्ते, पटवर्धन, महादजी शिंदे आणि तुकोजी होळकर यांचा समावेश होता.

 

MCQ Questions

1. नारायणरावांच्या खुनामुळे महाराष्ट्रात काय निर्माण झाले?

A) आनंदाचे वातावरण

B) संतापाची लाट

C) दुष्काळ

D) शांतता

उत्तर: B) संतापाची लाट

2. रघुनाथरावांनी कोणाच्या मदतीने राज्यकारभार सुरू केला?

A) नाना फडणीस व महादजी शिंदे

B) चिंतो विठ्ठल व मोरोबा फडणीस

C) सखाराम बापू व हरिपंत फडके

D) तुकोजी होळकर व पटवर्धन

उत्तर: B) चिंतो विठ्ठल व मोरोबा फडणीस

3. रघुनाथरावांना सहकार्य करण्यास कोणी नकार दिला?

A) नाना फडणीस, सखाराम बापू आणि हरिपंत फडके

B) महादजी शिंदे, तुकोजी होळकर आणि रास्ते

C) चिंतो विठ्ठल आणि मोरोबा फडणीस

D) मालोजी घोरपडे आणि बाबूजी नाईक

उत्तर: A) नाना फडणीस, सखाराम बापू आणि हरिपंत फडके

4. ‘बारभाईंचे कारस्थान’ हे नाव का पडले?

A) बारा किल्ले जिंकले म्हणून

B) बारा सैन्यदलांनी भाग घेतला म्हणून

C) बारा प्रमुख व्यक्तींनी कारस्थानात भाग घेतला म्हणून

D) बारा वर्षे कारस्थान चालले म्हणून

उत्तर: C) बारा प्रमुख व्यक्तींनी कारस्थानात भाग घेतला म्हणून

5. बारभाईंच्या कारस्थानाचा मुख्य उद्देश काय होता?

A) इंग्रजांना पराभूत करणे

B) रघुनाथरावांना पेशवेपदावरून दूर करणे

C) निजामाशी तह करणे

D) दिल्ली जिंकणे

उत्तर: B) रघुनाथरावांना पेशवेपदावरून दूर करणे

6. बारभाईंच्या कारस्थानातील प्रमुख व्यक्ती कोण होती?

A) नाना फडणीस

B) हैदरअली

C) टिपू सुलतान

D) रॉबर्ट क्लाइव्ह

उत्तर: A) नाना फडणीस

7. बारभाईंनी आपले कारस्थान कशा प्रकारे सुरू केले?

A) उघडपणे

B) गुप्तपणे

C) इंग्रजांच्या मदतीने

D) युद्ध करून

उत्तर: B) गुप्तपणे

8. रघुनाथरावांच्या स्वभावाचे वर्णन कसे केले आहे?

A) धैर्यवान व स्थिर

B) चंचल व दुर्बळ

C) शांत व संयमी

D) कठोर व शिस्तप्रिय

उत्तर: B) चंचल व दुर्बळ

9. बारभाईंच्या गटातील कोणता सरदार होता?

A) महादजी शिंदे

B) बाजीराव पहिला

C) माधवराव पेशवा

D) हैदरअली

उत्तर: A) महादजी शिंदे

10. बारभाईंनी कोणाला गादीवरून दूर करण्याचे ठरविले?

A) माधवराव पेशवा

B) नारायणराव

C) रघुनाथराव

D) शाहू महाराज

उत्तर: C) रघुनाथराव

 

रघुनाथरावांचे कर्नाटकात प्रयाण

नारायणरावांच्या हत्येनंतर सुरुवातीचे दोन महिने राज्याला मोठा बाह्य धोका निर्माण झाला नाही.

नागपूर-वऱ्हाडात मुधोजी भोसले व साबाजी भोसले यांच्यात गादीसाठी संघर्ष सुरू होता.

साबाजी भोसले यांनी निझामअलीची मदत घेऊन आपले स्थान मजबूत केले.

रघुनाथरावांनी मुधोजी भोसल्याची बाजू घेतल्यामुळे त्यांना निझामअलीचा बंदोबस्त करणे आवश्यक झाले.

कर्नाटकात हैदरअलीने मराठ्यांच्या अंतर्गत परिस्थितीचा फायदा घेऊन मराठ्यांना कर्नाटकातून हाकलून दिले.

त्यामुळे निझामअली व हैदरअली यांचा बंदोबस्त करण्यासाठी इ. स. १७७३ च्या दसऱ्याला रघुनाथराव मोठ्या सैन्यासह निघाले.

रघुनाथरावांनी प्रथम निझामअलीशी मैत्री करण्याचा प्रयत्न केला. निझामाने साबाजीला मदत न करण्याचे आश्वासन दिले.

दरम्यान पुण्यात बारभाईंनी रघुनाथरावांविरुद्ध कारवाई सुरू केली.

बारभाईंनी त्रिंबकराव पेठे व हरिपंत फडके यांना मोठ्या सैन्यासह रघुनाथरावांविरुद्ध पाठविले.

निझामअलीने आपले आश्वासन मोडून साबाजी भोसल्याला सैन्याची मदत केली.

त्यामुळे रघुनाथरावांची परिस्थिती बिकट झाली आणि त्यांनी कर्नाटकातून परतण्याचा निर्णय घेतला.

त्यांनी सातारच्या छत्रपतींवर हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला; मात्र त्रिंबकराव पेठे व हरिपंत फडके यांच्या चातुर्यपूर्ण योजनांमुळे त्यांचा मार्ग रोखला गेला.

 

MCQ Questions

1. नारायणरावांच्या हत्येनंतर नागपूर-वऱ्हाडात कोणांच्यात गादीसाठी संघर्ष सुरू होता?

A) रघुनाथराव व माधवराव

B) मुधोजी भोसले व साबाजी भोसले

C) निझामअली व हैदरअली

D) महादजी शिंदे व तुकोजी होळकर

उत्तर: B) मुधोजी भोसले व साबाजी भोसले

2. साबाजी भोसल्याने कोणाची मदत घेतली?

A) हैदरअली

B) इंग्रज

C) निझामअली

D) रघुनाथराव

उत्तर: C) निझामअली

3. रघुनाथरावांनी कोणाची बाजू घेतली होती?

A) साबाजी भोसले

B) मुधोजी भोसले

C) निझामअली

D) हैदरअली

उत्तर: B) मुधोजी भोसले

4. कर्नाटकातून मराठ्यांना कोणी हाकलून लावले?

A) निझामअली

B) हैदरअली

C) साबाजी भोसले

D) त्रिंबकराव पेठे

उत्तर: B) हैदरअली

5. रघुनाथराव कर्नाटकाकडे कधी निघाले?

A) इ. स. १७७१

B) इ. स. १७७२

C) इ. स. १७७३ च्या दसऱ्याला

D) इ. स. १७७४

उत्तर: C) इ. स. १७७३ च्या दसऱ्याला

6. रघुनाथरावांनी प्रथम कोणाशी मैत्रीचे संबंध प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केला?

A) हैदरअली

B) निझामअली

C) इंग्रज

D) साबाजी भोसले

उत्तर: B) निझामअली

7. रघुनाथरावांविरुद्ध बारभाईंनी कोणाला पाठविले?

A) महादजी शिंदे व तुकोजी होळकर

B) त्रिंबकराव पेठे व हरिपंत फडके

C) मुधोजी व साबाजी भोसले

D) नाना फडणवीस व महादजी शिंदे

उत्तर: B) त्रिंबकराव पेठे व हरिपंत फडके

8. निझामअलीने नंतर कोणाला मदत केली?

A) मुधोजी भोसले

B) रघुनाथराव

C) साबाजी भोसले

D) हैदरअली

उत्तर: C) साबाजी भोसले

9. रघुनाथरावांनी कर्नाटकातून परतल्यानंतर कोणावर हल्ला करण्याचा बेत केला?

A) निझामअली

B) हैदरअली

C) सातारचे छत्रपती

D) साबाजी भोसले

उत्तर: C) सातारचे छत्रपती

10. रघुनाथरावांचा सातारच्या छत्रपतींवर हल्ला कोणामुळे रोखला गेला?

A) निझामअली व हैदरअली

B) त्रिंबकराव पेठे व हरिपंत फडके

C) मुधोजी व साबाजी

D) इंग्रज व निजाम

उत्तर: B) त्रिंबकराव पेठे व हरिपंत फडके

 

इंग्रजांचा विश्वासघात

बारभाई मंत्रिमंडळ रघुनाथरावांचा बंदोबस्त करण्यात गुंतलेले असताना मुंबईच्या इंग्रजांनी परिस्थितीचा फायदा घेण्याचे ठरविले.

पुण्यातील इंग्रज वकील मॉस्टीन (Mostyn) याच्याकडून इंग्रजांना मराठा साम्राज्यातील घडामोडींची माहिती मिळत होती.

इंग्रजांनी अचानक ठाण्यावर हल्ला केला.

आनंदराम बिवलकर यांनी ठाण्याचा शेवटपर्यंत प्रतिकार केला; परंतु अखेर ठाणे इंग्रजांच्या ताब्यात गेले.

२७ डिसेंबर १७७३ रोजी ठाणे इंग्रजांच्या ताब्यात गेले.

त्यानंतर मराठ्यांनी मुंबईला वेढा घालून इंग्रजांची रसद तोडली.

त्यामुळे इंग्रजांना ठाणे जिंकणे ही चूक झाल्याचे जाणवले आणि त्यांनी मराठ्यांशी पुन्हा मैत्री करण्याचा प्रयत्न केला.

ठाणे पोर्तुगीजांच्या हाती जाऊ नये म्हणून ते ताब्यात घेतल्याचे अविश्वसनीय स्पष्टीकरण इंग्रजांनी दिले.

 

MCQ Questions

1. बारभाई मंत्रिमंडळ कोणाच्या बंदोबस्तात गुंतले होते?

A) माधवराव

B) रघुनाथराव

C) महादजी शिंदे

D) निझामअली

उत्तर: B) रघुनाथराव

2. पुण्यातील इंग्रज वकील कोण होता?

A) एल्फिन्स्टन

B) मॉस्टीन

C) मॅलेट

D) क्लाइव्ह

उत्तर: B) मॉस्टीन

3. इंग्रजांनी सर्वप्रथम कोणत्या ठिकाणावर हल्ला केला?

A) वसई

B) रायगड

C) ठाणे

D) पुणे

उत्तर: C) ठाणे

4. ठाण्याचा शेवटपर्यंत प्रतिकार कोणी केला?

A) आनंदराम बिवलकर

B) महादजी शिंदे

C) तुकोजी होळकर

D) नाना फडणीस

उत्तर: A) आनंदराम बिवलकर

5. ठाणे इंग्रजांच्या ताब्यात कधी गेले?

A) १७७२

B) २७ डिसेंबर १७७३

C) १७७४

D) १७७५

उत्तर: B) २७ डिसेंबर १७७३

6. ठाणे ताब्यात गेल्यानंतर मराठ्यांनी काय केले?

A) पुणे सोडले

B) निझामाशी तह केला

C) मुंबईला वेढा घातला

D) रघुनाथरावांना पेशवा केले

उत्तर: C) मुंबईला वेढा घातला

7. मुंबईला वेढा घातल्यामुळे इंग्रजांचे काय झाले?

A) सैन्य वाढले

B) रसद तोडली गेली

C) ठाणे परत मिळाले

D) पुणे ताब्यात आले

उत्तर: B) रसद तोडली गेली

8. इंग्रजांनी ठाणे ताब्यात घेण्याचे कोणते कारण सांगितले?

A) मराठ्यांनी हल्ला केला होता

B) पोर्तुगीज ठाण्यावर हल्ला करणार होते

C) निझामाने आदेश दिला होता

D) रघुनाथरावांनी विनंती केली होती

उत्तर: B) पोर्तुगीज ठाण्यावर हल्ला करणार होते

 

रघुनाथरावांनी इंग्रजांचा आश्रय व सुरतेचा तह (६ मार्च १७७५)

कासेगावची लढाई (२ एप्रिल १७७४):

 रघुनाथरावांनी त्र्यंबकराव पेठे यांच्यावर अचानक हल्ला केला. या लढाईत त्र्यंबकराव पेठे ठार झाले; मात्र लढाई निर्णायक ठरली नाही.

हरिपंत फडके यांचा पाठलाग: हरिपंत फडके यांनी रघुनाथरावांचा पाठलाग केला. त्यांना निझाम-अली व भोसले यांचे सहकार्य मिळाले.

“राघोभरारी”: रघुनाथरावांनी वेगाने पलायन केल्यामुळे त्यांना “राघोभरारी” असे म्हटले जाऊ लागले.

सवाई माधवरावांचा जन्म: १८ एप्रिल १७७४ रोजी पुरंदर येथे गंगाबाईंना पुत्र झाला. त्यामुळे रघुनाथरावांचा पेशवेपदावरील दावा कमकुवत झाला.

रघुनाथरावांनी होळकर, शिंदे, नाना फडणीस व सखाराम बापू यांच्याशी तडजोड करण्याचा प्रयत्न केला; परंतु ते पेशवेपद सोडण्यास तयार नव्हते.

शेवटी त्यांनी इंग्रजांची मदत घेण्याचे ठरवले आणि गुजरातकडे प्रयाण केले.

खंबायत येथे जनरल मॅलेटने रघुनाथरावांचे स्वागत केले.

पुण्यातील इंग्रज वकील मॉस्टीन (Mostyn) याने इंग्रज-रघुनाथराव संबंधांसाठी पूर्वतयारी केली होती.

 

सुरतेचा तह — ६ मार्च १७७५:

रघुनाथराव व इंग्रज यांच्यात तह झाला.

इंग्रजांनी रघुनाथरावांना २५०० सैनिक देण्याचे मान्य केले. त्यात ७०० युरोपियन सैनिक असणार होते.

रघुनाथरावांनी सैन्याच्या खर्चासाठी दरमहा दीड लाख रुपये देण्याचे मान्य केले.

सहा लाख रुपये किंवा तेवढ्या किमतीचे जवाहीर इंग्रजांकडे अमानत ठेवायचे होते.

रघुनाथरावांनी ठाणे, वसई, साष्टी, ओळपड व जाम्बुसर इत्यादी प्रदेश इंग्रजांना देण्याचे मान्य केले.

तहानंतर इंग्रजांनी रघुनाथरावांच्या मदतीला सैन्य पाठवले.

हरिपंत फडके यांनी गनिमी काव्याचा वापर करून इंग्रजांना गुजरातमध्ये त्रास दिला.

रघुनाथरावाकडून सैन्याचा खर्च वेळेवर न मिळाल्यामुळे इंग्रज-रघुनाथराव युती अडचणीत आली.

 

MCQ Questions

1. कासेगावची लढाई कधी झाली?

A) ६ मार्च १७७५

B) २ एप्रिल १७७४

C) १८ एप्रिल १७७४

D) १७७३

उत्तर: B २ एप्रिल १७७४

2. कासेगावच्या लढाईत कोण ठार झाले?

A) हरिपंत फडके

B) नाना फडणीस

C) त्र्यंबकराव पेठे

D) सखाराम बापू

उत्तर: C त्र्यंबकराव पेठे

3. रघुनाथरावांना “राघोभरारी” असे का म्हटले गेले?

A) त्यांच्या शौर्यामुळे

B) त्यांच्या वेगवान पलायनामुळे

C) त्यांच्या विजयामुळे

D) त्यांच्या प्रशासनामुळे

उत्तर: B त्यांच्या वेगवान पलायनामुळे

4. गंगाबाईंना पुत्र कधी झाला?

A) २ एप्रिल १७७४

B) ६ मार्च १७७५

C) १८ एप्रिल १७७४

D) १७७६

उत्तर: C) १८ एप्रिल १७७४

5. गंगाबाईंच्या पुत्राचे नाव काय होते?

A) माधवराव

B) सवाई माधवराव

C) नारायणराव

D) विश्वासराव

उत्तर: B सवाई माधवराव

6. रघुनाथरावांनी शेवटी कोणाची मदत घेतली?

A) निझामाची

B) भोसल्यांची

C) इंग्रजांची

D) होळकरांची

उत्तर: C इंग्रजांची

7. सुरतेचा तह कधी झाला?

A) २ एप्रिल १७७४

B) १८ एप्रिल १७७४

C) ६ मार्च १७७५

D) १७७३

उत्तर: C ६ मार्च १७७५

8. सुरतेचा तह कोणामध्ये झाला?

A) नाना फडणीस व इंग्रज

B) रघुनाथराव व इंग्रज

C) माधवराव व इंग्रज

D) हरिपंत फडके व इंग्रज

उत्तर: B रघुनाथराव व इंग्रज

9. सुरतेच्या तहानुसार इंग्रजांनी रघुनाथरावांना किती सैन्य देण्याचे मान्य केले?

A) १०००

B) १५००

C) २५००

D) ५०००

उत्तर: C २५००

10. या सैन्यात किती युरोपियन सैनिक असणार होते?

A) ५००

B) ७००

C) १०००

D) १५००

उत्तर: B ७००

11. रघुनाथरावांनी सैन्याच्या खर्चासाठी दरमहा किती रुपये देण्याचे मान्य केले?

A) ५० हजार

B) १ लाख

C) दीड लाख

D) २ लाख

उत्तर: C दीड लाख

12. सुरतेच्या तहात रघुनाथरावांनी इंग्रजांना कोणते प्रदेश देण्याचे मान्य केले?

A) ठाणे, वसई व साष्टी

B) पुणे व सातारा

C) नागपूर व वऱ्हाड

D) दिल्ली व आग्रा

उत्तर: A) ठाणे, वसई व साष्टी

13. इंग्रजांचा पुण्यातील वकील कोण होता?

A) मॅलेट

B) मॉस्टीन

C) वॉरेन हेस्टिंग्ज

D) क्लाइव्ह

उत्तर: B मॉस्टीन

14. खंबायत येथे रघुनाथरावांचे स्वागत कोणी केले?

A) हरिपंत फडके

B) नाना फडणीस

C) जनरल मॅलेट

D) सखाराम बापू

उत्तर: C जनरल मॅलेट

15. इंग्रजांविरुद्ध हरिपंत फडके यांनी कोणत्या युद्धतंत्राचा वापर केला?

A) तोफखाना

B) गनिमी कावा

C) नौदल युद्ध

D) तहाचे धोरण

उत्तर: B  गनिमी कावा

 

 

पुरंदरचा तह (१ मार्च १७७६)

सुरतेच्या तहामुळे इंग्रज-मराठा संघर्ष सुरू झाला. युद्ध लवकर संपणार नाही हे लक्षात आल्याने वॉरन हेस्टिंग्जने मराठ्यांशी मैत्रीचे धोरण स्वीकारले.

हेस्टिंग्जने कर्नल अप्टन याला पुण्याला तहासाठी पाठविले.

दीर्घ वाटाघाटीनंतर १ मार्च १७७६ रोजी पुरंदरचा तह झाला.

तहानुसार साष्टी बेट व ठाणे इंग्रजांकडे राहिले.

रघुनाथरावांसाठी झालेल्या खर्चापोटी मराठे इंग्रजांना १२ लाख रुपये देणार होते.

रघुनाथरावांनी राजकारणातून निवृत्त होऊन मराठा सरकारकडून ३ लाख १५ हजार रुपये वार्षिक पेन्शन घ्यावी, असे ठरले.

गुजरातमध्ये इंग्रजांनी जिंकलेला प्रदेश त्यांच्याकडेच राहिला; गायकवाडांच्या कारभारात इंग्रज हस्तक्षेप करणार नव्हते.

मुंबईचा राज्यपाल सर हॉर्नबी या तहाच्या विरोधात होता.

रघुनाथरावांनाही इंग्रजांनी आपला विश्वासघात केला असे वाटत होते.

तहातील अटी गुंतागुंतीच्या व अस्पष्ट असल्याने त्याची अंमलबजावणी कठीण झाली.

रघुनाथरावांनी पुन्हा कारस्थान सुरू केल्यामुळे पुरंदरचा तह लवकरच परिणामशून्य ठरला.

 

MCQ Questions

१. पुरंदरचा तह कधी झाला?

अ) ६ मार्च १७७५

ब) १ मार्च १७७६

क) १५ मार्च १७७६

ड) १ एप्रिल १७७७

उत्तर: ब) १ मार्च १७७६

२. मराठ्यांशी तह करण्यासाठी वॉरन हेस्टिंग्जने कोणाला पुण्याला पाठविले?

अ) सर हॉर्नबी

ब) कर्नल अप्टन

क) मॉस्टीन

ड) रघुनाथराव

उत्तर: ब) कर्नल अप्टन

३. पुरंदरच्या तहानुसार साष्टी बेट आणि ठाणे कोणाकडे राहिले?

अ) मराठ्यांकडे

ब) रघुनाथरावांकडे

क) इंग्रजांकडे

ड) गायकवाडांकडे

उत्तर: क) इंग्रजांकडे

४. रघुनाथरावांच्या खर्चापोटी मराठ्यांनी इंग्रजांना किती रुपये देण्याचे मान्य केले?

अ) १० लाख

ब) १२ लाख

क) १५ लाख

ड) २० लाख

उत्तर: ब) १२ लाख

५. रघुनाथरावांना वार्षिक किती पेन्शन देण्याचे ठरले?

अ) २ लाख रुपये

ब) ३ लाख रुपये

क) ३ लाख १५ हजार रुपये

ड) ५ लाख रुपये

उत्तर: क) ३ लाख १५ हजार रुपये

६. पुरंदरच्या तहाला मुंबईचा कोणता राज्यपाल विरोध करत होता?

अ) वॉरन हेस्टिंग्ज

ब) सर हॉर्नबी

क) कर्नल अप्टन

ड) मॉस्टीन

उत्तर: ब) सर हॉर्नबी

७. पुरंदरच्या तहानंतर रघुनाथरावांनी काय केले?

अ) राजकारणातून पूर्ण निवृत्ती घेतली

ब) इंग्लंडला गेले

क) पुन्हा कारस्थानांना सुरुवात केली

ड) मराठ्यांना शरण गेले

उत्तर: क) पुन्हा कारस्थानांना सुरुवात केली

८. पुरंदरचा तह परिणामशून्य होण्याचे प्रमुख कारण कोणते?

अ) मराठ्यांची आर्थिक अडचण

ब) रघुनाथरावांचे पुन्हा कारस्थान

क) निझामाचा विरोध

ड) हैदरअलीचा हस्तक्षेप

उत्तर: ब) रघुनाथरावांचे पुन्हा कारस्थान

९. पुरंदरच्या तहानुसार रघुनाथरावांनी कोणत्या क्षेत्रातून निवृत्त व्हायचे होते?

अ) सैनिकी क्षेत्रातून

ब) व्यापारातून

क) राजकारणातून

ड) प्रशासनातून

उत्तर: क) राजकारणातून

१०. पुरंदरचा तह कशा स्वरूपाचा होता?

अ) स्पष्ट आणि सोपा

ब) गुंतागुंतीचा व अस्पष्ट

क) फक्त आर्थिक तह

ड) लष्करी तह

उत्तर: ब) गुंतागुंतीचा व अस्पष्ट

 

वॉरन हेस्टिंग्जने धोरण बदलले

पुरंदरचा तह परिणामशून्य ठरल्यामुळे मराठा राज्यात अस्थिरता निर्माण झाली. सवाई माधवरावांच्या नावाने राज्यकारभार चालत असला तरी खरी सत्ता नाना फडणीसांच्या हातात होती. नाना फडणीसांनी इंग्रजांच्या हालचालींवर बारकाईने लक्ष ठेवले.

पुरंदरच्या तहानंतर मराठा सरकारवर आर्थिक बोजा पडला. निझामअलीला काही मुलुख द्यावा लागला. हैदरअलीने कर्नाटकातील प्रदेश जिंकला. तसेच कोल्हापूर, खानदेश, कित्तूर, सुरापूर इत्यादी ठिकाणी मराठा सत्तेविरुद्ध उठाव झाले. नाना फडणीसांनी या परिस्थितीचा धैर्याने सामना केला.

दरम्यान, इ. स. १७७६ मध्ये अमेरिकेने ब्रिटनविरुद्ध स्वातंत्र्ययुद्ध सुरू केले. फ्रान्सने अमेरिकेला मदत केली. पुढे ब्रिटनचा पराभव होऊन अमेरिकेवरील ब्रिटिश सत्ता संपली. इ. स. १७७८ च्या सुरुवातीला ही बातमी हिंदुस्थानात पोहोचली.

अमेरिका गमावल्यामुळे वॉरन हेस्टिंग्जने हिंदुस्थानात ब्रिटिश साम्राज्य वाढवण्याचा निर्णय घेतला. त्याने मराठ्यांबाबतचे तटस्थतेचे धोरण सोडून मराठ्यांच्या अंतर्गत राजकारणात हस्तक्षेप करण्याचे धोरण स्वीकारले.

नाना फडणीसांनी इंग्रजांना विरोध करण्यासाठी फ्रेंचांना अधिक महत्त्व देण्याचे धोरण स्वीकारले. त्यांनी फ्रेंच व्यापारी सेंट ल्युबीन याचा पुण्यात सन्मान केला. यामुळे इंग्रज अधिक सावध झाले.

वॉरन हेस्टिंग्जने रघुनाथरावांना पुण्यास नेऊन पेशवेपद मिळवून देण्याचा आदेश मुंबईच्या राज्यपालाला दिला. तसेच कर्नल लेस्लीच्या नेतृत्वाखाली मोठी फौज मुंबईच्या राज्यपालाच्या मदतीस पाठवली. त्यामुळे मराठे आणि इंग्रज यांच्यात पुन्हा युद्ध सुरू झाले.

 

MCQ Questions

1. पुरंदरच्या तहानंतर मराठा राज्यकारभाराची खरी सत्ता कोणाच्या हातात होती?

A) सवाई माधवराव

B) रघुनाथराव

C) नाना फडणीस

D) महादजी शिंदे

उत्तर: C) नाना फडणीस

2. नाना फडणीस कोणत्या गुणासाठी प्रसिद्ध होते?

A) शौर्य

B) मुत्सद्देगिरी

C) व्यापार

D) स्थापत्यकला

उत्तर: B) मुत्सद्देगिरी

3. पुरंदरच्या तहानंतर मराठा सरकारवर काय परिणाम झाला?

A) आर्थिक बोजा वाढला

B) सत्ता अधिक मजबूत झाली

C) इंग्रजांशी कायमची मैत्री झाली

D) युद्ध पूर्णपणे संपले

उत्तर: A) आर्थिक बोजा वाढला

4. मराठ्यांना निझामअलीला काही मुलुख का द्यावा लागला?

A) त्याला खूश करण्यासाठी

B) युद्ध जिंकण्यासाठी

C) व्यापारासाठी

D) तह मोडल्यामुळे

उत्तर: A) त्याला खूश करण्यासाठी

5. या अस्थिर परिस्थितीचा फायदा घेऊन कर्नाटकातील प्रदेश कोणी जिंकला?

A) निझामअली

B) हैदरअली

C) रघुनाथराव

D) सेंट ल्युबीन

उत्तर: B) हैदरअली

6. इ. स. १७७६ मध्ये कोणत्या देशाने ब्रिटनविरुद्ध युद्ध पुकारले?

A) फ्रान्स

B) भारत

C) अमेरिका

D) पोर्तुगाल

उत्तर: C) अमेरिका

7. अमेरिकेच्या स्वातंत्र्ययुद्धात अमेरिकेची बाजू कोणी घेतली?

A) स्पेन

B) फ्रान्स

C) भारत

D) पोर्तुगाल

उत्तर: B) फ्रान्स

8. अमेरिका गमावल्याची बातमी हिंदुस्थानात केव्हा पोहोचली?

A) १७७६

B) १७७७

C) १७७८ च्या प्रारंभी

D) १७८०

उत्तर: C) १७७८ च्या प्रारंभी

9. अमेरिका गमावल्यानंतर वॉरन हेस्टिंग्जने कोणते धोरण स्वीकारले?

A) तटस्थतेचे

B) मराठ्यांशी मैत्रीचे

C) साम्राज्यविस्ताराचे

D) भारतातून माघार घेण्याचे

उत्तर: C) साम्राज्यविस्ताराचे

10. वॉरन हेस्टिंग्जने मराठ्यांबाबत कोणते धोरण सोडले?

A) व्यापाराचे

B) तटस्थतेचे

C) विस्ताराचे

D) युद्धाचे

उत्तर: B) तटस्थतेचे

11. नाना फडणीसांनी इंग्रजांना विरोध करण्यासाठी कोणत्या देशाला अधिक महत्त्व दिले?

A) पोर्तुगाल

B) फ्रान्स

C) अमेरिका

D) नेपाळ

उत्तर: B) फ्रान्स

12. नाना फडणीसांनी पुण्यात कोणत्या फ्रेंच व्यक्तीचा सन्मान केला?

A) कर्नल लेस्ली

B) वॉरन हेस्टिंग्ज

C) सेंट ल्युबीन

D) रघुनाथराव

उत्तर: C) सेंट ल्युबीन

13. वॉरन हेस्टिंग्जने रघुनाथरावांना काय मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला?

A) सरदारपद

B) जहागीर

C) पेशवेपद

D) किल्ला

उत्तर: C) पेशवेपद

14. कर्नल लेस्लीच्या नेतृत्वाखाली कोणाला मदत करण्यासाठी फौज पाठवण्यात आली?

A) नाना फडणीस

B) मुंबईच्या राज्यपालाला

C) निझामअलीला

D) हैदरअलीला

उत्तर: B) मुंबईच्या राज्यपालाला

15. वॉरन हेस्टिंग्जच्या धोरणबदलामुळे कोणता परिणाम झाला?

A) मराठे-इंग्रज युद्ध पुन्हा सुरू झाले

B) मराठे-इंग्रज मैत्री झाली

C) फ्रेंच भारतातून निघून गेले

D) पुरंदरचा तह यशस्वी झाला

उत्तर: A) मराठे-इंग्रज युद्ध पुन्हा सुरू झाले

 

मोरोबा फडणीसाची फितुरी

नाना फडणीसांची सत्ता कमजोर करण्यासाठी इंग्रजांनी मोरोबा फडणीसाला आपल्या बाजूला वळविले.

पुण्यातील इंग्रज वकील मॉस्टीन याने मोरोबाला फितूर केले.

मोरोबा हा नाना फडणीसांचा चुलत भाऊ होता आणि नानांच्या वाढत्या प्रतिष्ठेमुळे त्याला मत्सर वाटत होता.

नाना फडणीसांना तुरुंगात टाकून रघुनाथरावांना पेशवेपदावर बसविण्याचा कट करण्यात आला.

या कटात तुकोजी होळकर यांनाही सामील करून घेण्यात आले.

इ. स. १७७८ च्या प्रारंभी नाना फडणीस पुण्यात एकटे असताना मोरोबाने पुण्याची सत्ता ताब्यात घेतली.

मोरोबाने पुरंदर किल्ल्यावर हल्ला केला; मात्र नाना फडणीस परत आल्यामुळे त्याचा प्रयत्न अपयशी ठरला.

मोरोबाची सत्ता २६ मार्च १७७८ ते ११ जुलै १७७८ अशी सुमारे साडेतीन महिने टिकली.

महादजी शिंदे यांनी अनेक मराठा सरदारांना आपल्या बाजूला वळविल्यामुळे मोरोबाची सत्ता ढासळली.

११ जुलै १७७८ रोजी मोरोबा फडणीसाला अटक करून तुरुंगात टाकण्यात आले.

मोरोबाची उरलेली २२ वर्षे तुरुंगात गेली.

 

MCQ Questions

1. नाना फडणीसांची सत्ता पोखरण्यासाठी इंग्रजांनी कोणाला आपल्या बाजूला वळविले?

A) महादजी शिंदे

B) मोरोबा फडणीस

C) हरिपंत फडके

D) तुकोजी होळकर

उत्तर: B) मोरोबा फडणीस

2. पुण्यातील इंग्रज वकील कोण होता?

A) मॉस्टीन

B) वेलस्ली

C) क्लाइव्ह

D) एल्फिन्स्टन

उत्तर: A) मॉस्टीन

3. मोरोबा फडणीस कोणाचा चुलत भाऊ होता?

A) महादजी शिंदे

B) नाना फडणीस

C) रघुनाथराव

D) माधवराव

उत्तर: B) नाना फडणीस

4. मोरोबा फडणीसाला नाना फडणीसांविषयी काय वाटत होते?

A) आदर

B) मैत्री

C) मत्सर

D) भीती

उत्तर: C) मत्सर

5. मोरोबाने नाना फडणीसांना काय करण्याचा कट केला?

A) पुण्याबाहेर पाठविण्याचा

B) तुरुंगात टाकण्याचा

C) पेशवे बनविण्याचा

D) इंग्रजांकडे पाठविण्याचा

उत्तर: B) तुरुंगात टाकण्याचा

6. मोरोबाच्या कटानुसार कोणाला पेशवेपदावर बसवायचे होते?

A) सवाई माधवराव

B) महादजी शिंदे

C) रघुनाथराव

D) तुकोजी होळकर

उत्तर: C) रघुनाथराव

7. मोरोबाच्या कटात कोणत्या होळकराला सामील करून घेतले?

A) मल्हारराव होळकर

B) अहिल्याबाई होळकर

C) तुकोजी होळकर

D) यशवंतराव होळकर

उत्तर: C) तुकोजी होळकर

8. मोरोबाने कोणत्या किल्ल्यावर हल्ला केला?

A) रायगड

B) पुरंदर

C) सिंहगड

D) प्रतापगड

उत्तर: B) पुरंदर

9. मोरोबा फडणीसाची सत्ता किती काळ टिकली?

A) एक महिना

B) दोन महिने

C) सुमारे साडेतीन महिने

D) एक वर्ष

उत्तर: C) सुमारे साडेतीन महिने

10. मोरोबा फडणीसाची सत्ता कोणत्या कालावधीत होती?

A) १७७५–१७७६

B) १७७६–१७७७

C) २६ मार्च १७७८ ते ११ जुलै १७७८

D) १७७९–१७८०

उत्तर: C) २६ मार्च १७७८ ते ११ जुलै १७७८

11. मोरोबाची सत्ता कमजोर करण्यात कोणाची मुत्सद्देगिरी महत्त्वाची ठरली?

A) रघुनाथराव

B) महादजी शिंदे

C) मॉस्टीन

D) हरिपंत फडके

उत्तर: B) महादजी शिंदे

12. मोरोबा फडणीसाला कधी अटक करण्यात आली?

A) १ मार्च १७७६

B) ६ मार्च १७७५

C) २६ मार्च १७७८

D) ११ जुलै १७७८

उत्तर: D) ११ जुलै १७७८

13. अटकेनंतर मोरोबा फडणीसाची उरलेली किती वर्षे तुरुंगात गेली?

A) १० वर्षे

B) १५ वर्षे

C) २२ वर्षे

D) २५ वर्षे

उत्तर: C) २२ वर्षे

 

तळेगावचा पराभव आणि वडगावचा तह (१६ जानेवारी १७७९)

वॉरन हेस्टिंग्जने रघुनाथरावांना इंग्रजांच्या मदतीने पुण्याला पाठविण्याचा निर्णय घेतला.

इंग्रजांनी मराठ्यांमध्ये फूट पाडण्यासाठी महादजी शिंदे यांना आपल्या बाजूला वळविण्याचा प्रयत्न केला; परंतु तो अयशस्वी झाला.

२४ नोव्हेंबर १७७८ रोजी रघुनाथराव इंग्रज सैन्यासह मुंबईहून पुण्याकडे निघाले.

कर्नल इगर्टनच्या नेतृत्वाखाली इंग्रज सैन्य खंडाळा घाटात आले.

मराठ्यांनी गनिमी काव्याचा वापर करून इंग्रजांची रसद व पाणीपुरवठा बंद केला.

महादजी शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी इंग्रज सैन्याला तळेगाव येथे चारही बाजूंनी वेढले.

इंग्रजांची परिस्थिती अत्यंत बिकट झाल्यामुळे त्यांना शरणागती पत्करावी लागली.

१६ जानेवारी १७७९ रोजी वडगावचा तह झाला.

तहानुसार रघुनाथरावांना मराठ्यांच्या स्वाधीन करणे, जिंकलेला प्रदेश परत करणे आणि बंगालचे इंग्रज सैन्य परत बोलावणे या प्रमुख अटी होत्या.

१८ जानेवारी १७७९ रोजी रघुनाथराव महादजी शिंदे यांच्या छावणीत शरण आले.

वॉरन हेस्टिंग्जने वडगावचा तह मान्य करण्यास नकार दिला. त्यामुळे तह निष्फळ ठरला.

रघुनाथराव पुन्हा इंग्रजांच्या आश्रयाला गेले आणि त्यामुळे इंग्रज-मराठा संघर्ष पुन्हा सुरू झाला.

वडगावच्या तहाच्या प्रमुख अटी

रघुनाथरावांनी मराठ्यांच्या स्वाधीन व्हावे.

साष्टी, ठाणे व जिंकलेला प्रदेश मराठ्यांना परत करावा.

बंगालमधून आलेले इंग्रज सैन्य परत बोलवावे.

तहाच्या अंमलबजावणीसाठी दोन इंग्रज व्यक्तींना ओलीस ठेवावे.

 

MCQ Questions

1. वडगावचा तह कोणत्या दिवशी झाला?

A) १ मार्च १७७६

B) ६ मार्च १७७५

C) १६ जानेवारी १७७९

D) १८ जानेवारी १७७९

उत्तर: C) १६ जानेवारी १७७९

2. रघुनाथरावांना पुण्याला पाठविण्याचा निश्चय कोणी केला?

A) महादजी शिंदे

B) नाना फडणीस

C) वॉरन हेस्टिंग्ज

D) माधवराव नारायण

उत्तर: C) वॉरन हेस्टिंग्ज

3. रघुनाथराव इंग्रजांच्या मदतीने मुंबईहून पुण्याकडे कधी निघाले?

A) २४ नोव्हेंबर १७७८

B) १६ जानेवारी १७७९

C) १८ जानेवारी १७७९

D) १ जानेवारी १७७८

उत्तर: A) २४ नोव्हेंबर १७७८

4. इंग्रज सैन्याचे नेतृत्व सुरुवातीला कोणी केले?

A) जनरल गोडार्ड

B) कर्नल इगर्टन

C) जनरल फार्मर

D) कॉकबर्न

उत्तर: B) कर्नल इगर्टन

5. मराठ्यांनी इंग्रजांविरुद्ध कोणत्या युद्धपद्धतीचा वापर केला?

A) नौदल युद्ध

B) गनिमी कावा

C) किल्ले युद्ध

D) मैदानी युद्ध

उत्तर: B) गनिमी कावा

6. तळेगावच्या लढाईत मराठ्यांचे नेतृत्व कोणी केले?

A) नाना फडणीस

B) महादजी शिंदे

C) रघुनाथराव

D) हरी बाबाजी

उत्तर: B) महादजी शिंदे

7. तळेगाव येथे इंग्रज सैन्याची कोणती गोष्ट पूर्णपणे बंद पडली?

A) दळणवळण

B) रसद

C) शस्त्रसाठा

D) सैन्यभरती

उत्तर: B) रसद

8. वडगावच्या तहाच्या वाटाघाटी इंग्रजांच्या वतीने कोणी केल्या?

A) जनरल फार्मर

B) जनरल गोडार्ड

C) कर्नल इगर्टन

D) कॉकबर्न

उत्तर: A) जनरल फार्मर

9. वडगावच्या तहानुसार कोणाला मराठ्यांच्या स्वाधीन करायचे होते?

A) महादजी शिंदे

B) नाना फडणीस

C) रघुनाथराव

D) वॉरन हेस्टिंग्ज

उत्तर: C) रघुनाथराव

10. वडगावचा तह कोणी मान्य केला नाही?

A) महादजी शिंदे

B) नाना फडणीस

C) वॉरन हेस्टिंग्ज

D) माधवराव नारायण

उत्तर: C) वॉरन हेस्टिंग्ज

11. रघुनाथराव महादजी शिंदे यांच्या छावणीत कधी शरण आले?

A) १६ जानेवारी १७७९

B) १८ जानेवारी १७७९

C) २४ नोव्हेंबर १७७८

D) १ मार्च १७७९

उत्तर: B) १८ जानेवारी १७७९

12. वडगावचा तह निष्फळ ठरल्यानंतर रघुनाथराव पुन्हा कोणाच्या आश्रयाला गेले?

A) निझामाच्या

B) भोसल्यांच्या

C) इंग्रजांच्या

D) शिंद्यांच्या

उत्तर: C) इंग्रजांच्या

13. रघुनाथरावांनी मराठ्यांशी केलेल्या करारानुसार कोणाला पेशवा मान्य केले?

A) बाजीराव दुसरा

B) माधवराव नारायण

C) मुधोजी भोसले

D) महादजी शिंदे

उत्तर: B) माधवराव नारायण

14. वडगावच्या तहानंतर इंग्रज-मराठा संबंधांमध्ये काय झाले?

A) मैत्री वाढली

B) संघर्ष संपला

C) पुन्हा तेढ निर्माण झाली

D) मराठ्यांनी इंग्रजांना मदत केली

उत्तर: C) पुन्हा तेढ निर्माण झाली

15. वडगावच्या तहामुळे इंग्रजांचा कोणत्या ठिकाणी पराभव झाला?

A) सुरत

B) तळेगाव

C) पुरंदर

D) वसई

उत्तर: B) तळेगाव

 

पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धाच्या कारणांचा गोषवारा

नारायणराव पेशव्यांच्या हत्येनंतर बारभाई कारस्थान झाले. रघुनाथरावांनी पेशवेपद मिळवण्यासाठी इंग्रजांची मदत मागितली. त्यातून सुरतेचा तह झाला. मात्र कलकत्त्याच्या सरकारने हा तह मान्य न करता पुरंदरचा तह (१७७६) केला. पुढे मुंबईच्या इंग्रजांना हा तह मान्य नव्हता.

अमेरिकेच्या स्वातंत्र्ययुद्धात इंग्लंडचा पराभव झाल्यामुळे वॉरन हेस्टिंग्जने भारतात ब्रिटिश साम्राज्य विस्तारण्याचे धोरण स्वीकारले. त्याने रघुनाथरावांना मदत करण्याचा निर्णय घेतला. इंग्रज सैन्य रघुनाथरावांसह पुण्याकडे निघाले; परंतु वडगाव येथे मराठ्यांनी इंग्रजांना वेढा घातला आणि १६ जानेवारी १७७९ रोजी वडगावचा तह झाला. हेस्टिंग्जने हा तह नाकारला आणि युद्ध पुन्हा सुरू झाले. जनरल गोडार्डने गुजरातमध्ये मराठ्यांविरुद्ध लढाई केली. याच काळात नाना फडणीसांनी ब्रिटिशांविरुद्ध अखिल भारतीय कट करण्याचा प्रयत्न केला.

 

MCQ Questions

1. नारायणराव पेशव्यांच्या हत्येनंतर कोणते कारस्थान झाले?

A) बारभाई कारस्थान

B) साबलगड कारस्थान

C) वडगाव कारस्थान

D) सालबाई कारस्थान

उत्तर: A) बारभाई कारस्थान

2. रघुनाथरावांनी कोणाची मदत मागितली?

A) निजामाची

B) हैदरअलीची

C) इंग्रजांची

D) शिंद्यांची

उत्तर: C) इंग्रजांची

3. रघुनाथराव आणि इंग्रज यांच्यात कोणता तह झाला?

A) पुरंदरचा तह

B) सुरतेचा तह

C) सालबाईचा तह

D) राजघाटचा तह

उत्तर: B) सुरतेचा तह

4. पुरंदरचा तह कोणत्या वर्षी झाला?

A) १७७५

B) १७७६

C) १७७७

D) १७७९

उत्तर: B) १७७६

5. वडगावचा तह कधी झाला?

A) १७ मे १७८२

B) १६ जानेवारी १७७९

C) १७७६

D) १७८०

उत्तर: B) १६ जानेवारी १७७९

6. वडगाव येथे इंग्रजांना कोणी वेढा घातला?

A) निजामाने

B) हैदरअलीने

C) मराठ्यांनी

D) गायकवाडांनी

उत्तर: C) मराठ्यांनी

7. वडगावच्या तहाला कोणी मान्यता दिली नाही?

A) नाना फडणीस

B) महादजी शिंदे

C) वॉरन हेस्टिंग्ज

D) रघुनाथराव

उत्तर: C) वॉरन हेस्टिंग्ज

8. जनरल गोडार्डने मुख्यतः कोणत्या प्रदेशात मराठ्यांविरुद्ध युद्ध केले?

A) गुजरात

B) बंगाल

C) पंजाब

D) बिहार

उत्तर: A) गुजरात

9. ब्रिटिशांविरुद्ध अखिल भारतीय कट कोणी केला?

A) महादजी शिंदे

B) नाना फडणीस

C) रघुनाथराव

D) गायकवाड

उत्तर: B) नाना फडणीस

10. पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धाचे एक प्रमुख कारण कोणते?

A) पेशवेपदासाठी रघुनाथरावांचा संघर्ष

B) म्हैसूरचा प्रश्न

C) पानिपतचे युद्ध

D) निजामाचा आक्रमण

उत्तर: A) पेशवेपदासाठी रघुनाथरावांचा संघर्ष

 

ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध नाना फडणिसाने आयोजित केलेला अखिल भारतीय कट (१७७७)

रघुनाथरावांना इंग्रजांनी पुन्हा आश्रय दिल्यामुळे मराठा-इंग्रज संबंध बिघडले. इंग्रजांच्या वाढत्या महत्त्वाकांक्षेला आळा घालण्यासाठी नाना फडणिसांनी १७७७ मध्ये ब्रिटिशांविरुद्ध अखिल भारतीय कट आयोजित केला.

या कटाचे प्रमुख चार भागीदार होते — मराठा सरकार, हैदराबादचा निजाम, म्हैसूरचा हैदरअली आणि नागपूरकर भोसले. इंग्रजांच्या अन्याय्य धोरणामुळे फ्रेंच, पोर्तुगीज, जंजिऱ्याचा सिद्दी, दिल्लीचा बादशहा आणि औधचा वजीर यांसारख्या अनेकांनीही या गटाला पाठिंबा दिला.

हैदरअली इंग्रजांचा कट्टर शत्रू बनला कारण माहे बंदर इंग्रजांनी जिंकल्यामुळे त्याला मिळणारी फ्रेंच मदत बंद झाली. निजामअली गुंतूर जिल्हा इंग्रजांनी ताब्यात घेतल्यामुळे इंग्रजांविरुद्ध गेला. नागपूरकर भोसले यांना बंगालमधील चौथाई न मिळाल्यामुळे आणि ओरिसावर इंग्रजांचा डोळा असल्यामुळे ते इंग्रजांचे शत्रू झाले.

नाना फडणिसांनी अत्यंत गुप्तपणे प्रत्येक सदस्याला स्वतंत्र जबाबदारी दिली. भोसल्यांनी बंगालवर, हैदरअलीने मद्रासवर, मराठा सरकारने गुजरात व मुंबई परिसरात, तर निजामअलीने पूर्व किनाऱ्यावर इंग्रजांवर हल्ले करावेत, अशी योजना आखण्यात आली.

 

MCQ Questions

1. ब्रिटिशांविरुद्ध अखिल भारतीय कट कोणी आयोजित केला?

A) महादजी शिंदे

B) नाना फडणिस

C) रघुनाथराव

D) माधवराव पेशवा

उत्तर: B) नाना फडणिस

2. अखिल भारतीय कट कोणत्या वर्षी आयोजित करण्यात आला?

A) १७७५

B) १७७६

C) १७७७

D) १७७९

उत्तर: C) १७७७

3. या कटाचे प्रमुख चार भागीदार कोण होते?

A) मराठे, निजाम, हैदरअली, भोसले

B) इंग्रज, निजाम, मराठे, फ्रेंच

C) मराठे, पोर्तुगीज, सिद्दी, इंग्रज

D) भोसले, शिंदे, होळकर, गायकवाड

उत्तर: A) मराठे, निजाम, हैदरअली, भोसले

4. म्हैसूरचा कोणता शासक या कटात सामील झाला?

A) टिपू सुलतान

B) हैदरअली

C) कृष्णराज

D) निजामअली

उत्तर: B) हैदरअली

5. हैदरअली इंग्रजांचा कट्टर शत्रू का बनला?

A) बंगाल इंग्रजांनी जिंकल्यामुळे

B) माहे बंदर इंग्रजांनी जिंकल्यामुळे

C) गुंतूर इंग्रजांनी जिंकल्यामुळे

D) पुणे इंग्रजांनी जिंकल्यामुळे

उत्तर: B) माहे बंदर इंग्रजांनी जिंकल्यामुळे

6. गुंतूर जिल्ह्याच्या प्रश्नामुळे कोण इंग्रजांविरुद्ध गेला?

A) भोसले

B) हैदरअली

C) निजामअली

D) महादजी शिंदे

उत्तर: C) निजामअली

7. नागपूरकर भोसल्यांना बंगालमध्ये कोणता हक्क प्राप्त झाला होता?

A) सरदेशमुखी

B) चौथाई वसुली

C) जहागिरी

D) महसूलमाफी

उत्तर: B) चौथाई वसुली

8. भोसल्यांनी कोणत्या प्रदेशातील इंग्रजांवर हल्ला करायचा होता?

A) मद्रास

B) गुजरात

C) बंगाल

D) दिल्ली

उत्तर: C) बंगाल

9. हैदरअलीने कोणत्या ठिकाणी इंग्रजांवर हल्ला करायचा होता?

A) बंगाल

B) मद्रास

C) गुजरात

D) मुंबई

उत्तर: B) मद्रास

10. मराठा सरकारने कोणत्या प्रदेशात इंग्रजांवर हल्ला करायचा होता?

A) गुजरात व मुंबई परिसर

B) बंगाल

C) मद्रास

D) ओरिसा

उत्तर: A) गुजरात व मुंबई परिसर

11. निजामअलीने इंग्रजांना कुठे जेरीस आणायचे होते?

A) पश्चिम किनाऱ्यावर

B) पूर्व किनाऱ्यावर

C) बंगालमध्ये

D) गुजरातमध्ये

उत्तर: B) पूर्व किनाऱ्यावर

12. या कटाला पाठिंबा देणाऱ्या परकीय शक्तींपैकी एक कोणती?

A) फ्रेंच

B) डच

C) रशियन

D) अफगाण

उत्तर: A) फ्रेंच

12 कट अंमलात आणला -

 

कट अंमलात आणला

नाना फडणिसाने आयोजित केलेल्या अखिल भारतीय कटाची वॉरन हेस्टिंग्जला सुरुवातीला कल्पना नव्हती. खंडोजी भोसले यांच्या नेतृत्वाखाली भोसल्यांचे सैन्य बंगालच्या दिशेने निघाल्यावर हेस्टिंग्जला कटाची माहिती मिळाली. त्याने भोसल्यांना ५० लाख रुपयांची लाच देऊन आपल्या बाजूला वळवले आणि त्यांच्याशी तह केला. या तहानुसार ब्रिटिश सैन्याला ओरिसामधून मद्रासला जाण्याची परवानगी मिळाली आणि भोसले बंगालवर स्वारी करणार नाहीत अशी हमी मिळाली.

त्यानंतर हेस्टिंग्जने गुंतूर जिल्हा निजामअलीला परत देऊन त्याचा राग शांत केला. त्यामुळे निजामअली ब्रिटिशांचा मित्र बनला आणि कटातून बाहेर पडला. अशा प्रकारे हेस्टिंग्जच्या कूटनीतीमुळे भोसले आणि निजामअली हे कटातील दोन सदस्य निष्प्रभ झाले. मात्र मराठे आणि हैदरअली आपल्या शब्दाला जागले.

 

MCQ Questions

1. नाना फडणिसाने कोणता कट आयोजित केला होता?

A) प्रादेशिक कट

B) अखिल भारतीय कट

C) धार्मिक कट

D) व्यापारविषयक कट

उत्तर: B) अखिल भारतीय कट

2. भोसल्यांचे सैन्य कोणाच्या नेतृत्वाखाली बंगालच्या दिशेने निघाले?

A) मुधोजी भोसले

B) साबाजी भोसले

C) खंडोजी भोसले

D) रघुजी भोसले

उत्तर: C) खंडोजी भोसले

3. भोसल्यांना वॉरन हेस्टिंग्जने किती रुपयांची लाच दिली?

A) १० लाख

B) २५ लाख

C) ५० लाख

D) ७५ लाख

उत्तर: C) ५० लाख

4. भोसल्यांशी तह करून हेस्टिंग्जने कोणती हमी मिळवली?

A) भोसले बंगालवर स्वारी करणार नाहीत

B) भोसले पुण्यावर स्वारी करतील

C) भोसले निजामाशी युद्ध करतील

D) भोसले मराठ्यांपासून वेगळे होतील

उत्तर: A) भोसले बंगालवर स्वारी करणार नाहीत

5. ब्रिटिश सैन्याला मद्रासला जाण्यासाठी कोणत्या प्रांतातून जाण्याची परवानगी मिळाली?

A) बंगाल

B) ओरिसा

C) बिहार

D) गुजरात

उत्तर: B) ओरिसा

6. वॉरन हेस्टिंग्जने निजामअलीचा राग कशामुळे शांत केला?

A) मोठी रक्कम देऊन

B) गुंतूर जिल्हा परत देऊन

C) सैन्य देऊन

D) तह मोडून

उत्तर: B) गुंतूर जिल्हा परत देऊन

7. गुंतूर जिल्हा परत मिळाल्यानंतर निजामअली कोणाचा मित्र झाला?

A) मराठ्यांचा

B) हैदरअलीचा

C) ब्रिटिशांचा

D) भोसल्यांचा

उत्तर: C) ब्रिटिशांचा

8. हेस्टिंग्जच्या कूटनीतीमुळे कटातील कोणते दोन सदस्य निष्प्रभ झाले?

A) मराठे आणि हैदरअली

B) भोसले आणि निजामअली

C) शिंदे आणि होळकर

D) निजामअली आणि हैदरअली

उत्तर: B) भोसले आणि निजामअली

9. कटात शेवटपर्यंत आपल्या शब्दाला कोण जागले?

A) भोसले आणि निजामअली

B) मराठे आणि हैदरअली

C) भोसले आणि हैदरअली

D) निजामअली आणि मराठे

उत्तर: B) मराठे आणि हैदरअली

10. या कटातून हेस्टिंग्जने कशाच्या जोरावर मार्ग काढला?

A) युद्धनीती

B) कूटनीती

C) धार्मिक धोरण

D) आर्थिक सुधारणा

उत्तर: B) कूटनीती

 

पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धाची हकीकत

मराठ्यांनी महादजी शिंदे व तुकोजी होळकर यांच्या नेतृत्वाखाली गुजरातमध्ये सैन्य पाठविले.

गुजरातमध्ये इंग्रजांनी गोविंदराव व फत्तेसिंग गायकवाड यांच्या वादाचा फायदा घेतला होता.

महादजी शिंद्यांनी युद्धाची तयारी करण्यासाठी इंग्रजांशी शांततेच्या वाटाघाटी केल्या.

हैदरअलीने मद्रासचा किनारा व कर्नाटक प्रदेशात इंग्रजांविरुद्ध युद्ध सुरू केले.

हैदरअलीच्या सहभागामुळे पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धाला अखिल भारतीय स्वरूप प्राप्त झाले.

वॉरन हेस्टिंग्जने सर आयर कूट याला हैदरअलीविरुद्ध पाठविले.

गुजरातमध्ये जनरल गोडार्ड आणि मराठे यांच्यात युद्ध झाले.

इंग्रजांनी वसई जिंकली, परंतु त्यानंतर पुण्याकडे जाताना मराठ्यांनी गनिमी काव्याने त्यांचा मार्ग रोखला.

हरिपंत फडके, परशुरामभाऊ पटवर्धन आणि तुकोजी होळकर यांनी इंग्रजांची रसद तोडली.

खंडाळ्याजवळ गोडार्डला मराठ्यांनी वेढले आणि त्याला माघार घ्यावी लागली.

१ जुलै १७८१ रोजी सिप्री येथे महादजी शिंद्यांनी कर्नल मूरचा पराभव केला.

महादजी शिंद्यांनी झाशी येथे लष्करी केंद्र स्थापन केले.

सततच्या युद्धामुळे इंग्रज व मराठे दोन्ही थकले आणि युद्ध थांबविण्याची इच्छा निर्माण झाली.

तहासाठी मुख्य अडचण हैदरअलीच्या भूमिकेमुळे निर्माण झाली.

 

MCQ Questions

1. गुजरातमध्ये मराठा सैन्याचे नेतृत्व कोणी केले?

A) महादजी शिंदे व तुकोजी होळकर

B) नाना फडणीस व बाजीराव

C) हरिपंत फडके व गोडार्ड

D) परशुरामभाऊ व कर्नल मूर

उत्तर: A) महादजी शिंदे व तुकोजी होळकर

2. गुजरातमध्ये इंग्रजांनी कोणाच्या वादाचा फायदा घेतला?

A) शिंदे-होळकर

B) गोविंदराव-फत्तेसिंग गायकवाड

C) नाना फडणीस-हैदरअली

D) बाजीराव-महादजी शिंदे

उत्तर: B) गोविंदराव-फत्तेसिंग गायकवाड

3. हैदरअलीने कोणाविरुद्ध युद्ध सुरू केले?

A) मराठ्यांविरुद्ध

B) निजामाविरुद्ध

C) इंग्रजांविरुद्ध

D) फ्रेंचांविरुद्ध

उत्तर: C) इंग्रजांविरुद्ध

4. हैदरअलीविरुद्ध इंग्रजांनी कोणत्या सेनापतीला पाठविले?

A) गोडार्ड

B) सर आयर कूट

C) कर्नल मूर

D) मॉनसॉन

उत्तर: B) सर आयर कूट

5. गुजरातमध्ये इंग्रजांचे नेतृत्व कोणी केले?

A) जनरल गोडार्ड

B) सर आयर कूट

C) कर्नल मूर

D) वॉरन हेस्टिंग्ज

उत्तर: A) जनरल गोडार्ड

6. इंग्रजांनी कोणते ठिकाण जिंकले?

A) पुणे

B) सातारा

C) वसई

D) झाशी

उत्तर: C) वसई

7. वसईच्या लढाईत कोणता मराठा सेनापती ठार झाला?

A) तुकोजी होळकर

B) रामचंद्र गणेश

C) हरिपंत फडके

D) महादजी शिंदे

उत्तर: B) रामचंद्र गणेश

8. इंग्रजांना पुण्याकडे जाताना मराठ्यांनी कोणत्या पद्धतीने त्रास दिला?

A) तह करून

B) गनिमी काव्याने

C) समुद्री युद्धाने

D) किल्ले सोडून

उत्तर: B) गनिमी काव्याने

9. सिप्रीच्या लढाईत महादजी शिंद्यांनी कोणाचा पराभव केला?

A) जनरल गोडार्ड

B) सर आयर कूट

C) कर्नल मूर

D) वॉरन हेस्टिंग्ज

उत्तर: C) कर्नल मूर

10. सिप्रीची लढाई कधी झाली?

A) 1775

B) 1780

C) 1 जुलै 1781

D) 11 मार्च 1782

उत्तर: C) 1 जुलै 1781

11. महादजी शिंद्यांनी लष्करी केंद्र कोठे स्थापन केले?

A) पुणे

B) झाशी

C) वसई

D) कल्याण

उत्तर: B) झाशी

12. हैदरअलीचा मृत्यू कधी झाला?

A) 1 जुलै 1781

B) 11 मार्च 1782

C) 1780

D) 1783

उत्तर: B) 11 मार्च 1782

13. हैदरअलीनंतर इंग्रजांविरुद्ध युद्ध कोणी चालू ठेवले?

A) टिपू सुलतान

B) निजाम

C) महादजी शिंदे

D) फत्तेसिंग गायकवाड

उत्तर: A) टिपू सुलतान

14. मराठ्यांच्या गनिमी काव्यामुळे कोणत्या इंग्रज सेनापतीला माघार घ्यावी लागली?

A) कर्नल मूर

B) सर आयर कूट

C) गोडार्ड

D) वॉरन हेस्टिंग्ज

उत्तर: C) गोडार्ड

15. युद्ध थांबविण्याची इच्छा का निर्माण झाली?

A) इंग्रजांचा पूर्ण विजय झाला

B) मराठे आणि इंग्रज दोन्ही पक्ष युद्धामुळे थकले

C) हैदरअलीने तह केला

D) वसई मराठ्यांनी जिंकली

उत्तर: B) मराठे आणि इंग्रज दोन्ही पक्ष युद्धामुळे थकले

 

सालबाईचा तह (१७ मे १७८२)

सालबाईचा तह हा पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धाचा शेवट करणारा तह होता. महादजी शिंदे आणि कर्नल मूर यांच्यात १३ ऑक्टोबर १७८१ रोजी युद्ध थांबविण्याचा करार झाला. महादजी शिंदे यांनी नाना फडणिसांना तह करण्याचा आग्रह केला. त्यानंतर इंग्रज आणि पुणे सरकार यांच्यात १७ मे १७८२ रोजी सालबाईचा तह झाला.

या तहानुसार इंग्रजांनी मराठ्यांनी जिंकलेला बराचसा प्रदेश परत करायचा होता. साष्टी व मुंबईजवळील बेटे इंग्रजांकडे राहिली. इंग्रजांनी रघुनाथरावांना मदत करू नये, तर मराठ्यांनी त्यांना पेन्शन द्यावी असे ठरले. मराठ्यांनी इंग्रजांच्या शत्रूशी संबंध ठेवू नयेत आणि इंग्रजांना पूर्वीच्या व्यापारी सवलती कायम राहाव्यात असे ठरले. या तहामुळे पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध समाप्त झाले.

 

MCQ Questions

१. सालबाईचा तह कधी झाला?

A) १३ ऑक्टोबर १७८१

B) १७ मे १७८२

C) १७ मे १७८१

D) १३ ऑक्टोबर १७८२

उत्तर: B) १७ मे १७८२

२. सालबाईचा तह कोणामध्ये झाला?

A) इंग्रज आणि हैदरअली

B) इंग्रज आणि टिपू सुलतान

C) इंग्रज आणि पुणे मराठा सरकार

D) मराठे आणि निजाम

उत्तर: C) इंग्रज आणि पुणे मराठा सरकार

३. महादजी शिंदे आणि कर्नल मूर यांच्यात करार कधी झाला?

A) १७ मे १७८२

B) १३ ऑक्टोबर १७८१

C) १७ ऑक्टोबर १७८२

D) १ जानेवारी १७८१

उत्तर: B) १३ ऑक्टोबर १७८१

४. सालबाईच्या तहामुळे कोणते युद्ध संपले?

A) दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध

B) तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध

C) पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध

D) पहिले कर्नाटक युद्ध

उत्तर: C) पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध

५. सालबाईच्या तहानुसार साष्टी कोणाकडे राहिली?

A) मराठ्यांकडे

B) इंग्रजांकडे

C) हैदरअलीकडे

D) गायकवाडांकडे

उत्तर: B) इंग्रजांकडे

६. इंग्रजांनी कोणाला मदत करू नये असे तहात ठरले?

A) महादजी शिंदे

B) नाना फडणीस

C) रघुनाथराव

D) हैदरअली

उत्तर: C) रघुनाथराव

७. रघुनाथरावांना मराठे दरमहा किती पेन्शन देणार होते?

A) ₹10,000

B) ₹15,000

C) ₹25,000

D) ₹50,000

उत्तर: C) ₹25,000

८. इंग्रजांना कोणत्या सवलती कायम ठेवण्यात आल्या?

A) लष्करी सवलती

B) व्यापारी सवलती

C) राजकीय सवलती

D) धार्मिक सवलती

उत्तर: B) व्यापारी सवलती

९. तहाच्या अंमलबजावणीवर लक्ष ठेवण्यासाठी मध्यस्थ कोण होते?

A) नाना फडणीस

B) रघुनाथराव

C) महादजी शिंदे

D) हैदरअली

उत्तर: C) महादजी शिंदे

१०. सालबाईच्या तहाचे प्रमुख महत्त्व काय?

A) मराठ्यांची सत्ता नष्ट झाली

B) पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध समाप्त झाले

C) पेशवाई समाप्त झाली

D) इंग्रज भारतातून गेले

उत्तर: B) पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध समाप्त झाले

 

सालबाईच्या तहाचे परिणाम

सालबाईच्या तहामुळे मराठे व इंग्रज यांच्यातील युद्ध थांबले आणि मराठा साम्राज्यावरील मोठे संकट टळले.

इंग्रजांना मराठ्यांच्या अंतर्गत राजकारणात हस्तक्षेप न करण्याचा धडा मिळाला.

ठाणे व साष्टी ही ठिकाणे मराठ्यांच्या हातून कायमची गेली.

या तहामुळे महादजी शिंदे यांची प्रतिष्ठा वाढली आणि उत्तर भारतातील राजकारणात त्यांचा प्रभाव वाढला.

इंग्रज व महादजी शिंदे यांच्यात मैत्री झाली आणि दिल्लीच्या राजकारणात इंग्रज हस्तक्षेप करणार नाहीत हे स्पष्ट झाले.

रघुजी भोसल्यांच्या बंगालमधील चौथाईच्या हक्काला इंग्रजांनी मान्यता दिली नाही.

तहानंतर राजकारणाचे केंद्र दक्षिणेकडून उत्तरेकडे सरकले.

मराठ्यांनी हैदरअलीशी सल्लामसलत न करता तह केल्यामुळे मराठे व हैदरअली यांच्यात वैर निर्माण झाले.

सालबाईच्या तहामुळे रघुनाथरावांची राजकीय परिस्थिती बिकट झाली. इंग्रजांनी त्यांना मदत करणे बंद केले.

रघुनाथरावांनी शेवटी मराठ्यांच्या स्वाधीन होऊन कोपरगाव येथे मुक्काम केला.

११ डिसेंबर १७८३ रोजी कोपरगाव येथे रघुनाथरावांचा मृत्यू झाला.

त्यामुळे मराठा राजकारणातील रघुनाथरावांचा उपद्रव कायमचा संपला.

 

MCQ Questions

1. सालबाईचा तह कोणत्या वर्षी झाला?

A) १७७५

B) १७८२

C) १७८५

D) १७९०

उत्तर: B) १७८२

2. सालबाईच्या तहामुळे कोणत्या दोन पक्षांतील युद्ध थांबले?

A) मराठे व हैदरअली

B) इंग्रज व म्हैसूर

C) इंग्रज व मराठे

D) मराठे व निजाम

उत्तर: C) इंग्रज व मराठे

3. सालबाईच्या तहामुळे कोणाची प्रतिष्ठा वाढली?

A) रघुनाथराव

B) महादजी शिंदे

C) हैदरअली

D) नाना फडणीस

उत्तर: B) महादजी शिंदे

4. सालबाईच्या तहामुळे कोणती ठिकाणे मराठ्यांच्या हातून गेली?

A) पुणे व सातारा

B) दिल्ली व आग्रा

C) ठाणे व साष्टी

D) सुरत व अहमदाबाद

उत्तर: C) ठाणे व साष्टी

5. सालबाईच्या तहानंतर राजकारणाचे केंद्र कुठून कुठे सरकले?

A) उत्तरेकडून दक्षिणेकडे

B) दक्षिणेकडून उत्तरेकडे

C) पश्चिमेकडून पूर्वेकडे

D) पूर्वेकडून पश्चिमेकडे

उत्तर: B) दक्षिणेकडून उत्तरेकडे

6. सालबाईच्या तहामुळे मराठे व कोणामध्ये वैर निर्माण झाले?

A) निजाम

B) टिपू सुलतान

C) हैदरअली

D) रणजितसिंग

उत्तर: C) हैदरअली

7. रघुनाथरावांचा मृत्यू कुठे झाला?

A) पुणे

B) कोपरगाव

C) सातारा

D) नाशिक

उत्तर: B) कोपरगाव

8. रघुनाथरावांचा मृत्यू कधी झाला?

A) १७ मे १७८२

B) ११ डिसेंबर १७८३

C) १८ जानेवारी १७८४

D) २८ फेब्रुवारी १७८५

उत्तर: B) ११ डिसेंबर १७८३

9. इंग्रजांनी कोणाच्या बंगालमधील चौथाईच्या हक्काला मान्यता दिली नाही?

A) महादजी शिंदे

B) रघुनाथराव

C) रघुजी भोसले

D) तुकोजी होळकर

उत्तर: C) रघुजी भोसले

10. सालबाईच्या तहानंतर इंग्रजांनी कोणाच्या राजकारणात हस्तक्षेप न करण्याचे मान्य केले?

A) हैदरअली

B) महादजी शिंदे

C) रघुनाथराव

D) नाना फडणीस

उत्तर: B) महादजी शिंदे

 

पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धाचे परिणाम

नारायणरावांच्या मृत्यूपासून सालबाईच्या तहापर्यंत पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध जवळजवळ ९ वर्षे चालले.

या युद्धातून मराठ्यांचा अभिमान, देशप्रेम आणि संकटांना सामोरे जाण्याची जिद्द दिसून आली.

इंग्रजांकडे वॉरन हेस्टिंग्ज, हॉर्नबी, आयर कूट, गोडार्ड, हग्ज आणि मॉस्टीन यांसारखे अनुभवी अधिकारी असूनही मराठ्यांनी त्यांचा प्रभावी सामना केला.

सालबाईच्या तहामुळे इंग्रज-मराठा संबंधांत जैसे थे परिस्थिती निर्माण झाली.

या तहामुळे इंग्रजांना मराठ्यांच्या आघाडीवर जवळजवळ २० वर्षे शांतता मिळाली.

या शांततेचा उपयोग इंग्रजांनी टिपू सुलतान व फ्रेंचांविरुद्ध आपली शक्ती वापरण्यासाठी केला.

सालबाईच्या तहामुळे इंग्रज भारताचे एकमेव नियंत्रक झाले, असे म्हणणे अतिशयोक्तीचे आहे.

तहानंतर महादजी शिंदे यांनी उत्तर हिंदुस्थानात मराठ्यांचा प्रभाव वाढविला.

त्यामुळे हा तह इंग्रजांसाठी तसेच मराठ्यांसाठी महत्त्वाचा राजकीय टप्पा ठरला.

 

MCQ Questions

1. पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध जवळजवळ किती वर्षे चालले?

A) ५ वर्षे

B) ७ वर्षे

C) ९ वर्षे

D) १२ वर्षे

उत्तर: C) ९ वर्षे

2. पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध कोणत्या तहाने संपले?

A) पुरंदरचा तह

B) सुरतेचा तह

C) वडगावचा तह

D) सालबाईचा तह

उत्तर: D) सालबाईचा तह

3. सालबाईच्या तहामुळे इंग्रज-मराठा संबंधांत कोणती परिस्थिती निर्माण झाली?

A) युद्धाची

B) जैसे थे

C) इंग्रजांचे वर्चस्व

D) मराठ्यांचा पराभव

उत्तर: B) जैसे थे

4. सालबाईच्या तहामुळे इंग्रजांना जवळजवळ किती वर्षे शांतता मिळाली?

A) १० वर्षे

B) १५ वर्षे

C) २० वर्षे

D) २५ वर्षे

उत्तर: C) २० वर्षे

5. या शांततेचा उपयोग इंग्रजांनी कोणाविरुद्ध कारवाई करण्यासाठी केला?

A) निजाम व हैदरअली

B) टिपू सुलतान व फ्रेंच

C) शिंदे व होळकर

D) भोसले व गायकवाड

उत्तर: B) टिपू सुलतान व फ्रेंच

6. सालबाईच्या तहानंतर उत्तर हिंदुस्थानात मराठ्यांचा प्रभाव वाढविणारे नेते कोण होते?

A) नाना फडणीस

B) महादजी शिंदे

C) रघुनाथराव

D) मोरोबा फडणीस

उत्तर: B) महादजी शिंदे

7. पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध मराठ्यांच्या कोणत्या गुणांचे दर्शन घडवते?

A) भीती व दुर्बलता

B) अभिमान, देशप्रेम व जिद्द

C) फितुरी व स्वार्थ

D) पराभवाची मानसिकता

उत्तर: B) अभिमान, देशप्रेम व जिद्द

8. सालबाईच्या तहामुळे इंग्रज भारतातील एकमेव नियंत्रक झाले, हे विधान कसे मानले जाते?

A) पूर्णपणे योग्य

B) अतिशयोक्त

C) ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध

D) निर्विवाद सत्य

उत्तर: B) अतिशयोक्त

9. खालीलपैकी कोणता इंग्रज अधिकारी पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धाच्या काळात होता?

A) सर आयर कूट

B) लॉर्ड कर्झन

C) लॉर्ड डलहौसी

D) लॉर्ड रिपन

उत्तर: A) सर आयर कूट

10. सालबाईच्या तहाचे महत्त्व कशात होते?

A) मराठ्यांचा पूर्ण पराभव झाला

B) इंग्रजांना भारताची सत्ता मिळाली

C) इंग्रज-मराठ्यांत शांतता प्रस्थापित झाली

D) पेशवाई समाप्त झाली

उत्तर: C) इंग्रज-मराठ्यांत शांतता प्रस्थापित झाली