निवडणूक प्रक्रिया इयत्ता १० वी विषय राज्यशास्त्र

                            २. निवडणूक प्रक्रिया

निवडनुकांचे महत्त्व

निवडणुका आणि प्रतिनिधित्व या लोकशाहीशी संबंधित अत्यंत महत्त्वाच्या प्रक्रिया आहेत.

१ भारताच्या लोकशाहीच्या दिशेने होणाऱ्या वाटचालीत निवडणुकांचा फार महत्त्वाचा वाटा आहे.

२. निवडणुकीच्या माध्यमातून लोकप्रतिनिधी निवडले जातात.

३. निवडणुकांमुळे सत्ता शांततामय मार्गाने बदलली जाते.

४. वेगवेगळ्या पक्षांना राज्यकारभाराची संधी मिळते.

५. शासनाच्या धोरणांमध्ये बदल घडतात व समाजजीवनही बदलते.

निवडणुका

सार्वत्रिक निवडणुका –

दर पाच वर्षांनी होणाऱ्या लोकसभेच्या निवडणुकांना सार्वत्रिक निवडणुका असे म्हणतात.

मध्यावधी निवडणुका –

निवडून आलेले सरकार मुदत पूर्ण होण्याआधीच अल्पमतात आले, पर्यायी सरकार स्थापन करण्याची शक्यता नसेल तर निवडणुका घ्याव्या लागतात.  त्या मध्यावधी निवडणुका म्हणून ओळखल्या जातात.

मुदत पूर्ण होण्याआधीच निवडणुका घेण्याची कारणे-   

१ निवडून आलेले सरकार मुदत पूर्ण होण्याआधीच अल्पमतात आल्यास निवडणुका घेतल्या जातात.

२ आघाडीचे शासन असल्यास अथवा घटक पक्षांनी पाठिंबा काढून घेतल्यास निवडणुका घेतल्या जातात.

३ सरकारचे बहुमत संपुष्टात आले तर निवडणुका घेतल्या जातात. 

पोटनिवडणुका –

विधानसभा, लोकसभा आणि स्थानिक शासनसंस्थांमधील एखाद्या लोकप्रतिनिधीने राजीनामा दिल्यास अथवा एखाद्या लोकप्रतिनिधीचा मृत्यू झाल्यास ती जागा रिकामी होते. त्या जागेसाठी पुन्हा निवडणूक घेतली जाते, त्यास पोटनिवडणूक असे म्हणतात.

प्रतिनिधी

प्रतिनिधी हे कार्यक्षम, प्रामाणिक, विश्वासू, जनमताची कदर करणारे असावेत.

प्रतिनिधित्व म्हणजे काय ?

१ आधुनिक लोकशाही ही प्रातिनिधिक लोकशाही आहे.

२. लोकशाहीतील निर्णय प्रक्रियेत संपूर्ण जनतेला सामावून घेणे शक्य नाही.

३. जनतेने आपल्या वतीने काही लोकांना राज्यकारभार करण्यासाठी प्रतिनिधी म्हणून निवडून देण्याची पद्धत निर्माण झाली.

३. प्रतिनिधींनी जनतेला जबाबदार राहून जनतेच्या कल्याणाला प्राधान्य देत राज्यकारभार करतात.

निवडणूक आयोग

१ भारतातील निवडणूक प्रक्रियेच्या केंद्रस्थानी अर्थातच निवडणूक आयोग आहे.

२ भारतीय संविधानाच्या कलम ३२४ ने निवडणूक आयोग या स्वायत्त यंत्रणेची निर्मिती केली आहे.

३ निवडणूक आयोगाच्या खर्चासाठी स्वतंत्र आर्थिक तरतूद असते.

‍४ निवडणूक आयोगाकडे स्वतंत्र कर्मचारी वर्ग नाही. इतर शासकीय विभागांतील अधिकारी, शिक्षक व कर्मचाऱ्यांच्या मदतीने निवडणूक प्रक्रिया पार पाडली जाते.

निवडणूक आयुक्त

१ निवडणूक आयुक्तांची नेमणूक राष्ट्रपती करतात.

२ निवडणूक आयोगात एक मुख्य निवडणूक आयुक्त व अन्य दोन निवडणूक आयुक्त असतात.

३ निवडणूक आयोगाचे स्वातंत्र्य जपले जावे म्हणून मुख्य निवडणूक आयुक्तांना सहजासहजी अथवा एखाद्या राजकीय कारणावरून पदभ्रष्ट केले जात नाही.

४ स्वतंत्र भारतातील पहिले मुख्य निवडणूक आयुक्त सुकुमार सेन होते.

सुकुमार सेन

१ स्वतंत्र भारतातील पहिले मुख्य निवडणूक आयुक्त सुकुमार सेन होते.

२ १९२१ साली सेन हे ब्रिटिशकालीन भारतीय प्रशासकीय सेवेत दाखल झाले.

३ १९५० मध्ये निवडणूक आयोगाची स्थापना झाल्यानंतर त्यांना निवडणूक आयुक्तांचा पदभार दिला.

४ अतिशय प्रतिकूल व कठीण परिस्थितीत देखील सेन यांनी अगदी कौशल्याने आयोगाचे कामकाज सांभाळले.

निवडणूक आयोगाची कार्य

१ मतदार याद्या तयार करणे:

२ निवडणुकांचे वेळापत्रक व संपूर्ण कार्यक्रम ठरवणे:

३ उमेदवारांच्या अर्जांची छाननी:

४ राजकीय पक्षांना मान्यता देणे:

५ निवडणुकीसंबंधी वाद सोडवणे:

६ मतदारसंघाची पुनर्रचना :

निवडणूक आयोगाची कार्य

१) मतदार याद्या तयार करणे:

१ वयाची १८ वर्षे पूर्ण केलेल्या प्रत्येक भारतीय नागरिकाला मतदानाचा हक्क आहे. तो बजावण्यासाठी त्याचे नाव मतदार यादीत असावे लागते.

२ मतदार याद्या तयार करणे,  मृत्यू वा स्थलांतरीट मतदारांची नावे वगळणे व नवीन याद्या अद्ययावत करणे,  नव्या मतदारांचा समावेश करणे इत्यादी कामे निवडणूक आयोग करते.

३ मतदारांना ओळखपत्र देण्याचा अधिकार निवडणूक आयोगाला आहे.

२) निवडणुकांचे वेळापत्रक व संपूर्ण कार्यक्रम ठरवणे:

१ निवडणुकीचे संपूर्ण कार्यक्रम निश्चित करून जबाबदारीने संचालन करणे.

२. कोणत्या राज्यात केव्हा व किती किती टप्प्यांत निवडणुका घ्यायच्या याचे वेळापत्रक करणे.

३) उमेदवारांच्या अर्जांची छाननी:

१ राजकीय पक्षांच्या उमेदवारांचे व अपक्ष उमेदवरांचे निवडणुकीसाठीचे अर्ज स्वीकारणे.

२ निवडणूक लढवू इच्छिणाऱ्या या सर्व उमेदवारांना निवडणुकीचे अर्ज भरणे व त्यात स्वतःसंबंधी सर्व माहिती देणे.

३ उमेदवरांच्या अर्जांची काटेकोर छाननी निवडणूक आयोग करणे.

४ पात्र उमेदवारांना निवडणूक लढवण्यास परवानगी देते व अपात्र उमेदवारांचे अर्ज फेटाळणे.

४) राजकीय पक्षांना मान्यता देणे:

१ आपल्या भारत देशात बहुपक्षपद्धती आहे. तसेच नवनवे पक्ष निर्माण होतात. अशा सर्व पक्षांना मान्यता देणे.

२ एखाद्या पक्षाची मान्यता रद्द करणे.

३ राजकीय पक्षांना निवडणूक चिन्ह देणे.

५) निवडणुकीसंबंधी वाद सोडवणे:

१ निवडणुकीसंबंधी काही वाद निर्माण झाल्यास ते सोडवणे.

२ एखाद्या मतदारसंघात पुन्हा निवडणुका घेणे.

३ उमेदवाराची अपात्रता घोषित करणे.

६) मतदारसंघाची पुनर्रचना :

१ निवडणूक आयोगाच्या परिसीमन समिती (Delimitation Commission) मतदारसंघाची पुनर्रचना करते.

२ कोणत्याही दबावाखाली न येता ही यंत्रणा तटस्थपणे मतदारसंघाची पुनर्रचना करते.

आचारसंहिता

आचारसंहिता म्हणजे काय ?

१ भारतातील निवडणुका जास्तीत जास्त खुल्या व न्याय्य वातावरणात होण्यासाठी निवडणूक आयोगाने स्वतंत्रपणे ज्या उपाययोजना राबवल्या आहेत, त्यांना आचारसंहिते (code of conduct) असे म्हणतात.

२ निवडणूक आयोगाने निवडणुकीतील गैरप्रकारांना आळा घालण्यासाठी आचारसंहिता (code of conduct) लागू केली आहे.

३ निवडणुकीपूर्वी काही काळ व निवडणुकीच्या दरम्यान सरकार, राजकीय पक्ष व मतदारांनी निवडणुकीसंबंधी आचारसंहितेचे पालन करावे.

४ आचारसंहितेचे नियम शासनालाही भंग करता येत नाही.

५ आचारसंहितेच्या संदर्भातील कारवायांमुळे सामान्य मतदार आश्वस्त झालेत.

मुक्त व न्याय्य निवडणुका घेण्यासमोरील आव्हाने.

१ निवडणुका घेणे

२ आर्थिक गैरव्यवहार रोखणे

३ मुक्त वातावरण राखणे

४ निवडणुकांमध्ये होणारी हिंसा रोखणे

५ कौटुंबिक मक्तेदारी

मुक्त व न्याय्य निवडणुका घेण्यासमोरील आव्हाने स्पष्ट करा.

१ निवडणुका घेणे

आपल्या देशाचा विस्तार व मतदारसंख्या लक्षात घेता निवडणुका घेणे हे अतिशय आव्हानात्मक काम आहे.

निवडणूक आयोगाला कायद्याच्या चौकटीत राहून या आव्हानांचा सामना करावा लागतो.

२ आर्थिक गैरव्यवहार रोखणे

निवडणुकांमध्ये आर्थिक गैरव्यवहार मोठ्या प्रमाणावर होत आहे. तो रोखण्यासाठी निवडणूक आयोगाला अनेक उपाययोजना कराव्या लागतात.

३ मुक्त वातावरण राखणे

काही उमेदवारांची गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असूनही राजकीय पक्ष त्यांना तिकीट देतात व ते निवडूनही येतात. यामुळे राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण तर होतेच; पण त्याचबरोबर निवडणूक आयोगाला मुक्त वातावरण राखण्यात अडचणी येतात.

४ निवडणुकांमध्ये होणारी हिंसा रोखणे

निवडणुकीदरम्यान होणाऱ्या हिंसेचे प्रमाण वाढत आहे. हिंसा रोखण्यासाठी सर्वच राजकीय पक्षांनी पुढाकार घेऊन निवडणूक आयोगाला मदत केली

५ कौटुंबिक मक्तेदारी

राजकारणावर आपल्याच कुटुंबाचा प्रभाव राहील यासाठी नातेवाइकांनाच निवडणूक उमेदवारी देण्याचा प्रयत्न केला जातो. त्यामुळे प्रातिनिधिक संस्थांमध्ये कौटुंबिक मक्तेदारी निर्माण होऊ शकत

पहिल्या लोकसभा निवडणुक पद्धतीची वैशिष्ट्ये सांगा.

१ पहिल्या लोकसभा निवडणुकीच्या वेळी मतदार याद्या तयार करण्याचे काम आव्हानात्मक होते. आणि आपल्या देशात निरक्षरतेचे प्रमाण अधिक होते व त्यामुळे मतदान करण्याची विशेष पद्धती वापरणे हेहि आव्हान होते.

२ पहिल्या लोकसभा निवडणुकीच्या वेळी मतदानासाठी स्टीलच्या जवळजवळ वीस लाख मतपेट्या तयार केल्या गेल्या आणि त्या मतपेट्यांवर पक्षांची निवडणूक चिन्हे चिकटवली गेली.

३ ज्या पक्षाला मतदान करायचे त्या पक्षाचे निवडणूक चिन्ह असलेल्या पेटीत मतदारांनी कोऱ्या कागदाची घडी करून टाकायची अशी पद्धत ठरवण्यात आली. त्यामुळे निरक्षर लोकांना मतदान करता आले.

निवडणूक सुधारणा :

निवडणूक प्रक्रियेची विश्वासार्हता वाढवण्यासाठी पुढील प्रमाणे सुधारणा कराव्यात

१ निवडणुका ही एक सातत्याने चालणारी प्रक्रिया असून लोकशाहीचे भवितव्य त्यांवर अवलंबून असते. योग्य सुधारणा केल्यास निवडणूक प्रक्रियेची विश्वासार्हता वाढते म्हणून निवडणूक प्रक्रियेमध्ये काळानुसार योग्य त्या सुधारणा करणे आवश्यक आहे.

२ स्त्रियांचे राजकारणातील प्रतिनिधित्व वाढवण्यासाठी राजकीय पक्षांनी उमेदवारी देतानाच ५०% महिला उमेदवारांना द्यावी व त्यांना निवडून आणण्याचा प्रयत्न करावा.

३ गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्या व्यक्तींना राजकीय पक्षांनी उमेदवारी देऊ नये. या संदर्भात न्यायालयांनी दिलेल्या निर्णयाचे काटेकोर पालन करावे.

४ निवडणुकांचा खर्च सरकारने करावा. त्यामुळे राजकीय पक्ष आर्थिक गैरव्यवहार करणार नाहीत व निवडणुकीतील पैशांचा गैरवापर थांबवता येईल.

५ लोकप्रतिनिधित्वाच्या कायद्यातही त्या दृष्टीने बदल करून गुन्हेगारी पार्श्वभूमीचे उमेदवार निवडणुकीत सामील होणार नाहीत याची काळजी घ्यावी.

मतपेटी ते इव्हीएम मशीनपर्यंतचा प्रवास (EVM Machine)

१ स्वतंत्र भारतातील पहिली निवडणूक १९५१-५२ मध्ये पार पडली. निवडणुकीच्या राजकारणाला व त्यातून लोकशाही व्यवस्थेला आकार देण्यास या काळात सुरुवात झाली. पहिल्या निवडणुकीपासून मत पेट्यांचा वापर केला जात होता.

२ या पहिल्या निवडणुकीत मतदानासाठी स्टीलच्या जवळजवळ वीस लाख मतपेट्या तयार केल्या गेल्या आणि त्या मतपेट्यांवर पक्षांची निवडणूक चिन्हे चिकटवली गेली.

३ ज्या पक्षाला मतदान करायचे त्या पक्षाचे निवडणूक चिन्ह असलेल्या पेटीत मतदारांनी कोऱ्या कागदाची घडी करून टाकायची अशी पद्धत होती.

४ १९९० च्या दशकापासून मात्र पहिल्यांदा इलेक्ट्रॉनिक वोटिंग मशीन (EVM Machine) वापरण्यात येऊ लागले.

६ इव्हीएम मशीनवर दर्शवलेल्या उमेदवारांपैकी कोणालाही मत द्यायचे नसेल तर वरीलपैकी कोणी नाही (None Of The Above-NOTA) हा पर्याय देता येणे मतदारांना शक्य झाले.

७ इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्रांमध्ये मतदाराची पडताळणी पावती VVPAT (Voter Verified Paper Audit Trail) ही सुविधा शक्य झाली आहे.

वरीलपैकी कोणी नाही (None Of The Above-NOTA)

इव्हीएम मशीनवर दर्शवलेल्या उमेदवारांपैकी कोणालाही मत द्यायचे नसेल तर वरीलपैकी कोणी नाही (None Of The Above-NOTA) हा पर्याय देता येणे मतदारांना शक्य झाले आहे.

इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्रांमध्ये मतदाराची पडताळणी पावती VVPAT (Voter Verified Paper Audit Trail)

१ इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्रांमध्ये मतदाराची पडताळणी पावती VVPAT (Voter Verified Paper Audit Trail) ही सुविधा समाविष्ट करण्याचे ठरले व त्यास सर्व राजकीय पक्षांनी पाठिंबा दिला.

२ मतदारांना त्यांनी दिलेले मत योग्य प्रकारे नोंदवले गेले आहे की नाही हे तपासण्याची सुविधा उपलब्ध झाली.

३ निवडणुकीतील गैरव्यवहार रोखण्यासाठी हे महत्त्वाचे पाऊल उचलण्यात आले.

इव्हीएम मशीनचे फायदे

१ मतपत्रिकांसाठी लागणार्या कागदाची बचत झाली, कागदासाठी लागणाऱ्या वृक्षतोडीला प्रतिबंध झाला. त्यामुळे पर्यावरणाच्या रक्षणाला मदत झाली.

२ सरकारी पैशाची बचत झाली, शासकीय यंत्रणावरील भार कमी झाला,

३ दिव्यांग व्यक्तींनाही मतदान करणे सोपे जाऊ लागले.

४ मतमोजणी सुलभ झाली, निवडणुकांचे निकाल लवकर लागू लागले

भारताचे पहिले मतदार

हिमाचल प्रदेश या राज्यातील श्याम शरण नेगी भारताचे पहिले मतदार ठरले.  २५ ऑक्टोबर १९५१ रोजी घेण्यात आलेल्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी आपला मतदानाचा हक्क बजावला .