मराठी वाक्याचे प्रकार

मराठी वाक्य व वाक्याचे प्रकार 

वाक्यांच्या अर्थाने होणारे प्रकार :-

१) 'विधानार्थी' वाक्य :-

       केवळ विधान म्हणून जे वाक्य केलेले असते, त्यास 'विधानार्थी' वाक्य म्हणतात. 

           उदा. साहिल दररोज सकाळी मधुर गाणे गातो.

       होकारार्थी वाक्ये :-

                 विधानार्थी वाक्यात जेव्हा नकार दर्शवलेला नसतो तेव्हा ते होकारार्थी वाक्य असते.

        करणरूपी

                होकारार्थी वाक्याला 'करणरूपी वाक्य म्हणतात.

        नकारार्थी वाक्ये :-

                विधानार्थी वाक्यात जेव्हा नकार दर्शवलेला असतो तेव्हा ते नकारार्थी वाक्य असते.

 

        अकरणरूपी :-

                 नकारार्थी वाक्याला अकरणरूपी  वाक्ये म्हणतात.

                 उदा. - साहिल गाणे गात नाही.

२) 'प्रश्नार्थी' वाक्य :-

                ज्या वाक्यात माहिती मिळवण्यासाठी प्रश्न स्वरूपात वाक्य रचना केलेली असते, त्यास 'प्रश्नार्थी' वाक्य म्हणतात. 

उदा. 

१. साहिल दररोज सकाळी मधुर गाणे गातो?

२. दररोज सकाळी मधुर गाणे कोण गातो?

३. साहिल मधुर गाणे केव्हा गातो?

४. साहिल दररोज सकाळी काय करतो?

५. साहिल कसे गाणे गातो?

६. साहिल दररोज सकाळी मधुर गाणे का गातो?

३) 'उद्गाराथी' वाक्य :-

                  ज्या वाक्यात भावनेचा उद्गार काढलेला असतो, त्यास 'उद्गाराथी' वाक्य म्हणतात. 

उदा. व्हा! साहिलने मधुर गाईले. 

वाक्याचे आणखी प्रकार पडतात.

१) स्वार्थी' वाक्य :-

              वाक्यातील क्रियापदाच्या रूपावरून फक्त काळ व्यक्त होत असेल तर त्यास 'स्वार्थी' वाक्य म्हणतात. 

उदा.

साहिल गाणे गातो. 

साहिलने गाणे गाईले. 

२) आज्ञार्थी वाक्य :-

                 वाक्यातील क्रियापदावरून आज्ञा, आशीर्वाद, प्रार्थना, विनंती किंवा उपदेश या गोष्टी व्यक्त होत असतील तर त्यास आज्ञार्थी वाक्य म्हणतात. 

उदा.

साहिल, मधुर गाणे गा.

सर्वांनी, गाणे ऐका. 

विद्यार्थ्यांनो, चांगला अभ्यास करा.

३) विध्यर्थी वाक्य :- 

                 वाक्यातील क्रियापदावरून कर्तव्य, शक्यता, योग्यता, इच्छा या गोष्टी व्यक्त होत असतील तर त्यास विध्यर्थी वाक्य म्हणतात.

उदा.- 

साहिलने गाण गाव. 

साहिल गाणे गाऊ शकतो. 

साहिलला गाणे गायचे आहे.

४) संकेतार्थी वाक्य :-

                  वाक्यातील क्रियापदावरून अट किंवा संकेत व्यक्त असेल तर त्यास संकेतार्थी वाक्य म्हणतात. 

उदा.

जर विद्यार्थ्यांनी चांगला अभ्यास केला असता तर चांगले मार्क मिळाले असते.

वाक्यात किती विधाने असतात त्यावरून वाक्यांचे आणखी तीन प्रकार मानले जातात

(१) केवल वाक्य, (२) मिश्र वाक्य, (३) संयुक्त वाक्य 

१) केवल वाक्य :-

केवल' वाक्यात एकच उद्देश्य व एकच विधेय असते.

केवलवाक्य साधे, विधानार्थी, प्रश्नार्थी, आज्ञार्थी, होकारार्थी वा नकारार्थी कोणत्याही प्रकारचे असू शकते.

दोन किंवा अधिक दिलेल्या वाक्यांपैकी एका प्रमुख वाक्यातील क्रियापद मुख्य ठेवून इतर वाक्यांतील क्रियापदांची धातुसाधिते, नामे, विशेषणे किंवा क्रियाविशेषणे बनवावी.

शाळेची घंटा वाजल्यावर मुले वर्गात गेली. 

शाळेची घंटा वाजल्याने मुले वर्गात गेली.

२) मिश्र वाक्य :-

मिश्र वाक्यात एक प्रधानवाक्य व एक किंवा अधिक गौणवाक्ये गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययांनी जोडलेले असते.

शाळेची घंटा वाजली की, मुले वर्गात गेली.

जेव्हा शाळेची घंटा वाजते तेव्हा मुले वर्गात जातात. 

जर शाळेची घंटा वाजली तर मुले वर्गात जातील.

३) संयुक्त वाक्य :-

दोन किंवा अधिक वाक्य प्रधानत्वबोधक उभयान्वयी अव्ययांनी जोडली असता जे एक जोडवाक्य तयार होते त्यास 'संयुक्तवाक्य' म्हणतात.

संयुक्त वाक्यात एकच विधान नसते

 संयुक्त वाक्यात दोन किंवा अधिक केवलवाक्येच असतात असे नाही. संयुक्त वाक्यात दोन विधाने ही स्वतंत्र केवलवाक्य किंवा मिश्र वाक्य असू शकते.

संयुक्त वाक्यात जोडलेली वाक्ये अर्थाच्या दृष्टीने स्वतः एकमेकांवर अवलंबून नसतात. 

संयुक्त वाक्यात दोन किंवा अधिक प्रधानवाक्ये असतात.

(१) समुच्चयबोधक :- ('आणि', 'व')

शाळेची घंटा वाजली आणि मुले वर्गात गेली

(२) विकल्पबोधक :- ('अथवा, किंवा')

मुले वर्गात जावोत अथवा घरी जावोत.

(३) न्यूनत्व (विरोध) बोधक :- ('पण, परंतु, परी')

शाळेची घंटा वाजली परंतु मुले वर्गात गेली. 

(४) परिणामबोधक :- ('म्हणून, 'सबब')

शाळेची घंटा वाजली म्हणून मुले वर्गात गेली.