संधी - विसर्गसंधी

 मराठी व्याकरण 

 संधी - विसर्गसंधी

         'विसर्ग' हा स्वतंत्र स्वर नसून तो 'स्वरादी' आहे त्यामुळे कोणत्या तरी स्वरानंतर तो येतो. 

          विसर्गसंधी मध्ये एकत्र येणाऱ्या वर्णातील पहिला वर्ण विसर्ग व दुसरा वर्ण व्यंजन किंवा स्वर असतो तेव्हा त्याला विसर्गसंधी असे म्हणतात.

प्रकार व नियम 

(१) विसर्ग उकार संधी

पोटशब्द एकत्र येणारे स्वर, विसर्ग व संधी

शब्दांमध्ये, शेवटी विसर्गाच्या मागे 'अ' हा स्वर आला असता (अविसर्ग = अः) दुसऱ्या शब्दातील पहिला वर्ण मृदू व्यंजन आला त्यामुळे विसर्गाचा 'उ' झाला  व तो मागील 'अ' मध्ये मिसळून. (अ+उ =ओ) त्याचा 'ओ' स्वर होऊन तो त्यातील व्यंजनामध्ये मिसळतो.

उदा. 

पोट शब्द               संधी                   जोडशब्द

१) यश: + धन = 

   श + अ + : + धन + श् + ओ + धन = यशोधन

२) मनः+रंजन = 

  न् + अ + : + रंजन = न् + ओ + रजन = मनोरंजन

३) अधः वंदन =

  ध् + अ + : +  वदन = ध् + ओ + वंदन = अधोवंदन

४) तेजः + निधी 

  ज् + अ + : + निधी = ज् + ओ + निधी = तेजोनिधी

(२) 'विसर्ग-र-संधी'

विसर्गाच्या मागे 'अ', 'आ' खेरीज कोणताही स्वर आला व पुढे मृदू वर्ण असेल तर या ठिकाणी विसर्गाचा 'र' होऊन तो पुढील वर्णात मिसळतो.

उदा. 

पोट शब्द           संधी             जोडशब्द

१) निः + अंतर

    (न) + इ + : + अं = नि + रं  = निरंतर

२) दुःजन 

   (द्) + उ + : + जन = (दु) + ज = दुर्जन

४) बहिः + अंग 

    (ह्) + इ + : + अं= (हि)+रं = बहिरंग

मात्र

       'विसर्ग-र-संधी'च्या नियमाप्रमाणे विसर्गाचा 'र' झाला पण दुसर्‍या शब्दाचे पहिले अक्षर सुध्दा 'र' हा वर्ण आल्यास त्या 'र' चा लोप होतो व त्याच्यामागील स्वर र्व्हस्व असल्यास दीर्घ होतो.

उदा. 

१) निः + रस = नि: + र्रस = नीरस,

२) निः + रख = निः + र्रव= नीरव

(३) पहिल्या शब्दाच्या शेवटी 'स' येतो व दुसर्‍या शब्दाचे पहिले अक्षर कोणतेही व्यंजन आल्यास 'स्' चा विसर्ग होतो.

उदा. 

१) मनस् + पटल = मनःपटल 

२) तेजस् + कण = तेजःकण

(४)  पहिल्या शब्दाच्या शेवटी 'र' येऊन व दुसर्‍या शब्दाचे पहिले अक्षर कठोर व्यंजन आल्यास त्या 'र' चा विसर्ग होतो.

उदा. 

१) अंतर् + करण = अंतःकरण

२) चतुर् + सूत्री = चतु:सूत्री 

(५) पहिल्या शब्दाच्या शेवटी विसर्गाच्या ऐवजी ' र्' आला व त्याच्या मागे 'अ' स्वर असल्यास व दुसर्‍या शब्दाचे पहिले अक्षर मृदू वर्ण आल्यास तो 'र' तसाच राहतो.

उदा. 

१) पुनर् + जन्म  = पुनर्जन्म

२) अंतर् + आत्मा = अंतरात्मा

(६) पहिल्या शब्दाच्या शेवटी विसर्गाच्या मागे 'अ' हा स्वर असेल व  दुसर्‍या शब्दाच्यापुढे क, ख, प, फ यांपैकी एखादे व्यंजन आले तर विसर्ग कायम राहतो. 

उदा. 

१) प्रातः + काल  = प्रातःकाल

२) तेज: + पुंज = तेज:पुंज

मात्र

पहिल्या शब्दाच्या शेवटी विसर्गाच्या मागे 'अ' हा स्वर असेल व   व दुसर्‍या शब्दाच्यापुढे अन्य स्वर आला तर विसर्ग लोप पावतो.

उदा. 

१) अतः + एव = अतएव

२) इत: + उत्तर = इतउत्तर

(७) पहिल्या शब्दाच्या शेवटी विसर्गाच्या मागे 'इ' किंवा 'उ' असेल व दुसर्‍या शब्दाचे पहिले अक्षर क, ख, प, फ यांपैकी कोणताही वर्ण आल्यास विसर्गाचा 'ष' होतो.

उदा. 

१) निः + कारण = निष्कारण

२) निः + पाप = निष्पाप

३) दु: + परिणाम = दुष्परिणाम

४) दुः + कृत्य = दुष्कृत्य

५) दु: + कीर्ती = दुष्कीर्ती

६) बहि: + कृत = बहिष्कृत

 (अपवाद- दुः + ख =  दुःख, निः + पक्ष = निःपक्ष) 

(८) पहिल्या शब्दाच्या शेवटी विसर्ग असतो व दुसऱ्या शब्दाचे पहिले अक्षर 'च्', 'छ्' असेल तर विसर्गाचा 'श्' होतो आणि 'त्', 'थ्' आल्यास विसर्गाचा 'स' होतो.

उदा. 

१) निः + चल = निश्चल

२) दुः + चिन्ह = दुश्चिन्ह

३) मनः + ताप = मनस्ताप

४) निः + तेज = निस्तेज

(९) पहिल्या शब्दाच्या शेवटी विसर्गा असतो व पुढे दुसऱ्या शब्दाचे पहिले अक्षर 'श', 'स्' आल्यास विसर्ग विकल्पाने कायम राहतो; किंवा लोप पावतो. 

उदा. 

१) दुः + शासन = दुःशासन (दुश्शासन)

२) निः + संदेह = निःसंदेह (निस्संदेह)

मराठीचे विशेष संधी

१) पूर्वरूप संधी 

               दोन स्वर एकापुढे एक आले असता त्यांतील पहिला शब्दातील स्वर (= पूर्व स्वर) न बदलता तसाच राहतो व दूसर्या शब्दातील स्वर लोप पावतो.

उदा. 

१. काही + असा = काहीसा,

२. खिडकी + आत = खिडकीत

३. किती + एक = कितीक

४. केले + असे = केलेसे

५. नदी + आत = नदीत

६. लाडू + आत = लाडूत

२) पररूप संधी 

                जेव्हा पहिल्या शब्दातील शेवटचा स्वर लोप पावतो व दुसर्‍या शब्दातील स्वर (= पर स्वर) कायम राहतो.

उदा. 

१. घर + ई = घरी

२. घाम + ओळे = घामोळे

३. एक + एक = एकेक,

४. न + उमजे = नुमजे,

५. कर + उन = करून

६. सांग + एन = सांगेन

३) दीर्घ स्वरापुढे येणाऱ्या स्वराचा मागील स्वराशी बहुतकरून संधी होत नाही.

उदा.

१. जा + ऊन = जाऊन

२. घे + ईल = घेईल

३. हो + ऊ = होऊ

४) 'ही' या शब्दयोगी अव्ययाचा संख्याविशेषणाशी दोन प्रकारांनी संधी होतो.

(अ) 'ह' चा लोप न होता जसे - दोन + ही दोन्ही 

(तिन्ही, चार्ही)

(ब) 'ह' चा लोप होऊन जसे - दोन + ही = दोनी

(तिनी, चारी)

५) 'अनुरूप', 'अनुसार' यांसारखे शब्द जोडताना मागील शब्दाचे सामान्यरूप होऊन मग पूर्वरूप संधी होतो.

उदा. 

१. गरज + अनुरूप = गरजेनुरूप, 

२. पद्धती + अनुसार = पद्धतीनुसार

(६) संधी हे तत्सम शब्दांत होतात. तरीही बोलण्याच्या ओघात मराठीत काही शब्द एकमेकांत मिसळून नवीन रूपे तयार होतात.

उदा. 

१. येतो + आहे = येतोहे, येतोय

२. गेली + आहे= गेलीहे, गेलीय 

३. बसला + आहात = बसलाहात = बसलात