अक्षरगणवृत्ते

 वृत्त

          पद्यातील चरणात जी विशिष्ठ लयबध्द शब्द रचना असते तिला 'वृत्त' असे म्हणतात.

अक्षरगणवृत्ते :-

          प्रत्येक चरणात समान अक्षरे असतात तसेच चरणातील र्‍हस्व दीर्घ यांचा क्रम सारखाच असतो, म्हणजे त्यांचा लघु-गुरु क्रम सारखा असतो.

गण :-

        वृत्तांची लक्षणे ठरवताना पद्याच्या प्रत्येक चरणातील अक्षरांचे तीन तीन अक्षरांचे एकेक गट पाडून त्यांचा लघुगुरूक्रम मांडण्याच्या पध्दतीला 'गण' असे म्हणतात.

यती :-

         पद्याच्या पंक्ती किंवा कवितेचे चरण वाचत असताना आपण मध्येच काही अक्षरांनंतर नैसर्गिक रीतीने थांबतो त्या क्रमांकाच्या अक्षरावर 'यती' आहे असे मानतात. 

यतिभंग :-

      वृत्ताच्या प्रकारानुसार काव्य पंक्तीमध्ये ज्या अक्षरावर यती येत असेल ते अक्षर जर शब्दाच्या मध्ये असेल तर वाचताना शब्द तोडला जात असेल तर 'यतिभंग' होतो.

गण लेखनाची पध्दती

१. काव्य पंक्तीतील अक्षरांचे तीन तीनचे प्रत्येकी एकेक गट पाडावे.

उदाहरणार्थ

सदा सर्वदा योग तूझा घडावा

सदा स  |    र्वदा यो  |   ग तूझा   |  घडावा

२. लघुगुरू क्रम

           पंक्तीचे वाचन करून र्‍हस्व व दीर्घ प्रमाणे लघु व गुरू च्या खुणा कराव्यात.

उदाहरणार्थ

सदा सर्वदा योग तूझा घडावा

सदा स   |    र्वदा यो  |   ग तूझा   |  घडावा

︺ _  _  |  ︺ _  _   |  ︺ _  _    | ︺ _  _

३. गण

         लघु गुरू च्या क्रमानुसार प्रत्येक अक्षराच्या गटांना गण द्यावेत.

उदाहरणार्थ

सदा सर्वदा योग तूझा घडावा

 सदा स  |    र्वदा यो  |   ग तूझा   |  घडावा

︺ _  _  |  ︺ _  _   | ︺ _  _   | ︺ _  _

     य       |     य       |     य      |      य

लघु गुरू क्रम पाडण्याची पद्धत

लघु गण- य, र, त, न आणि गुरू गण- भ, ज, स, म

                   लघु                        गुरू

आद्य     ︺ _  _   'य'               _ ︺ ︺    'भ'

मध्य      _ ︺ _    'र'               ︺_ ︺     'ज'

अंत्य     _ _ ︺     'त'              ︺ ︺ _    'स'

सर्व     ︺ ︺ ︺  'न'                _  _  _     'म'

लघु गुरू ठरवण्याचे नियम

लघु :-

१.  र्‍हस्व स्वर असलेल्या अक्षरांना लघु अक्षर मानतात.

२.  लघु अक्षर अर्धचंद्राच्या ︺ खूणेने दाखवतात

३.  लघु गण - य, र, त, न

४.  अ, इ, उ, ऋ या र्हस्व उच्चारल्या जाणाऱ्या स्वरांस किंवा स्वरयुक्त अक्षरांस 'लघू अक्षरे' असे म्हणतात.

५.  र्‍हस्व अक्षर म्हणजे लघु असेल त्यापुढे प्र, क्र यांसारखी जोड अक्षरे असतील तर त्याचा जोर मागील र्‍हस्व अक्षरावर येत नाही हे अक्षर लघु मानावे.

६.  जोड अक्षरातील शेवटचे अक्षर र्‍हस्व असेल तर ते जोड अक्षर लघु मानावे

भास्कर

-- -- --

गुरू :-

१.  दीर्घ स्वर असलेल्या अक्षरांना 'गुरु' अक्षर मानतात.

२.  गुरु अक्षर आडव्या रेषेच्या _ खुणेने दाखवतात.

३.  गुरू गण - भ, ज, स, म

४.  आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ या दीर्घ उच्चारल्या जाणाऱ्या स्वरांस किंवा का, की, कू, के कै, को, कौ यांसारख्या स्वरयुक्त अक्षरांस 'गुरू अक्षरे' असे म्हणतात.

५.  जर प्रारंभीचे अक्षर लघु असले तरी त्याच्या पुढे जर जोड अक्षर असेल आणि त्याचा जोर त्याच्या मागील लघु स्वरावर पडत असेल तर तो लघु स्वर गुरू मानावा

पुस्तक,      सज्जन

-- -- ︺     -- -- ︺ 

६.  जोड अक्षरातील शेवटचे अक्षर दीर्घ असेल तर ते जोड अक्षर गुरू मानावे.

७.  र्‍हस्व स्वरावर अनुस्वार किंवा विसर्ग येत असेल तर ते गुरू मानावे.

वीणा क । री मंजु । झंकार । हाती, अ । से शार । दाही ज । गन्मोहि । नी

-- -- ︺ । -- -- ︺। -- -- ︺ । -- -- ︺ । -- -- ︺ ।-- -- ︺। -- -- ︺ । --

    त    ।      त    ।     त     ।     त      ।     त     ।    त    ।     त      ।  ग   

८.  कवितेत चरणाच्या शेवटचे र्‍हस्व अक्षर दीर्घ उच्चारले जाते म्हणून ते दीर्घ मानावे व त्यास गुरू मानावे.

आरक्त । होय फु । लुनी प्र । णयी प । लाश

-- -- ︺। -- ︺︺ । ︺--︺।︺--︺।-- --

   त     ।     भ     ।    ज     ।   ज    । ग ग

९. काव्य पंक्ती मध्ये क्र, प्र, द्र, ज्र, ट्र यांसारखी जोड अक्षरे असतील तर त्याचा र्‍हस्व दीर्घ स्वर पाहून ती लघु व गुरू मानावीत.

आरक्त । होय फु । लुनी प्र । णयी प । लाश

-- -- ︺। -- ︺︺ । ︺--︺।︺--︺।-- --

   त     ।     भ     ।    ज     ।   ज    । ग ग

१०. काव्य पंक्ती मधील अक्षरांचे तीन तीनचे गट पाडल्यानंतर जर शेवटी दोन अक्षरे शिल्लक राहिली असतील तर त्याचा र्‍हस्व दीर्घ याप्रमाणे लघु व गुरू चा क्रम ठरवून लघु अक्षराला 'ल' व गुरू अक्षराला 'ग' अशी गुणांची नावे द्यावीत. 

आरक्त । होय फु । लुनी प्र । णयी प । लाश

-- -- ︺। -- ︺︺ । ︺--︺।︺--︺।-- --

   त     ।     भ     ।    ज     ।   ज    । ग ग

न हाक ।  हृदयी । तुझ्या ज । ननिची । कशी पा । वली?

︺--︺ । ︺︺-- । ︺--︺ । ︺︺--।︺-- -- । ︺--

    ज    ।     स     ।     ज    ।     स    ।    य   । ल ग

१. भूजंगप्रयात

अक्षरे : १२ 

यती : ६ अक्षरावर

गण : य - य - य - य

उदाहरणार्थ 

सदा सर्वदा योग तूझा घडावा

सदा स  |    र्वदा यो  |   ग तूझा   |  घडावा

︺ _  _  |  ︺ _  _   | ︺ _  _   | ︺ _  _

     य       |     य       |     य      |      य

२. उपेंद्रवज्रा

अक्षरे : ११

यती : ५ अक्षरावर

गण : ज - त - ज - ग - ग

करी कसूनी नित भूमिसेवा

करी क । सूनी नि । त भूमि । सेवा

︺--︺। -- -- ︺ । ︺--︺ । -- --

   ज    ।    त      ।     ज     ।  ग ग

३. वसंततिलका

अक्षरे : १४

यती : ८ अक्षरावर

गण : त - भ - ज - ज - ग - ग

आरक्त होय फुलुनी प्रणयी पलाश

आरक्त । होय फु । लुनी प्र । णयी प । लाश

-- -- ︺। -- ︺︺ । ︺--︺।︺--︺।-- --

   त     ।     भ     ।    ज     ।   ज    । ग ग

४. मालिनी

अक्षरे : १५

यती : ८ अक्षरावर

गण : न - न - म - य - य

पखरण बघ घाली भूवरी पारिजात

पखर     ।  ण बघ  । घाली भू । वरी पा । रिजात

︺︺︺। ︺︺︺ । -- -- --   ।︺-- --  ।︺-- --

    न      ।      न     ।     म       ।    य     । य

५. मंदाक्रांता

अक्षरे : १७

यती : ४ व ६ अक्षरांवर

गण : म - भ - भ - न - त - त - ग - ग

मेघांनी हे गगन भरता गाढ आषाढमासी

मेघांनी । हे गग   । न भर । ता गाढ । आषाढ । मासी

-- -- -- । -- ︺︺ । ︺︺︺। -- -- ︺।-- -- ︺। -- --

   म    ।      भ    ।      न     ।     त    ।     त    । ग ग

६. पृथ्वी

अक्षरे : १७

यती : ८ अक्षरावर

गण : ज - स - ज - स - य - ल - ग

न हाक हृदयी तुझ्या जननिची कशी पावली? 

न हाक ।  हृदयी । तुझ्या ज । ननिची । कशी पा । वली?

︺--︺ । ︺︺-- । ︺--︺ । ︺︺--।︺-- -- । ︺--

    ज    ।     स     ।     ज    ।     स    ।    य   । ल ग

७. शार्दुलविक्रीडित

अक्षरे : १९

यती : १२ अक्षरावर

गण : म - स - ज - स - त - त - ग - ग

आकाशात फुले, धरेवर फुले, वार्यावरही फुले।

आकाशा । त फुले, । धरेव । र फुले, । वार्याव ।रीही फु । ले।

-- -- -- । ︺︺-- । ︺--︺ । ︺︺--। -- -- ︺। -- -- ︺। --

    म    ।     स     ।    ज     ।     स    ।     त   ।     त    ।   ग

८. मंदारमाला

अक्षरे : २२

यती : ४, १० व १६ अक्षरांवर

गण : त - त - त - त - त - त - त - ग

वीणा करी मंजु झंकार हाती, असे शारदा ही जगन्मोहिनी

वीणा क । री मंजु । झंकार । हाती, अ । से शार । दाही ज । गन्मोहि । नी

-- -- ︺ । -- -- ︺। -- -- ︺ । -- -- ︺ । -- -- ︺ ।-- -- ︺। -- -- ︺ । --

    त    ।      त    ।     त     ।     त      ।     त     ।   त    ।     त      ।  ग 

मराठी वाक्याचे प्रकार

मराठी वाक्य व वाक्याचे प्रकार 

वाक्यांच्या अर्थाने होणारे प्रकार :-

१) 'विधानार्थी' वाक्य :-

       केवळ विधान म्हणून जे वाक्य केलेले असते, त्यास 'विधानार्थी' वाक्य म्हणतात. 

           उदा. साहिल दररोज सकाळी मधुर गाणे गातो.

       होकारार्थी वाक्ये :-

                 विधानार्थी वाक्यात जेव्हा नकार दर्शवलेला नसतो तेव्हा ते होकारार्थी वाक्य असते.

        करणरूपी

                होकारार्थी वाक्याला 'करणरूपी वाक्य म्हणतात.

        नकारार्थी वाक्ये :-

                विधानार्थी वाक्यात जेव्हा नकार दर्शवलेला असतो तेव्हा ते नकारार्थी वाक्य असते.

 

        अकरणरूपी :-

                 नकारार्थी वाक्याला अकरणरूपी  वाक्ये म्हणतात.

                 उदा. - साहिल गाणे गात नाही.

२) 'प्रश्नार्थी' वाक्य :-

                ज्या वाक्यात माहिती मिळवण्यासाठी प्रश्न स्वरूपात वाक्य रचना केलेली असते, त्यास 'प्रश्नार्थी' वाक्य म्हणतात. 

उदा. 

१. साहिल दररोज सकाळी मधुर गाणे गातो?

२. दररोज सकाळी मधुर गाणे कोण गातो?

३. साहिल मधुर गाणे केव्हा गातो?

४. साहिल दररोज सकाळी काय करतो?

५. साहिल कसे गाणे गातो?

६. साहिल दररोज सकाळी मधुर गाणे का गातो?

३) 'उद्गाराथी' वाक्य :-

                  ज्या वाक्यात भावनेचा उद्गार काढलेला असतो, त्यास 'उद्गाराथी' वाक्य म्हणतात. 

उदा. व्हा! साहिलने मधुर गाईले. 

वाक्याचे आणखी प्रकार पडतात.

१) स्वार्थी' वाक्य :-

              वाक्यातील क्रियापदाच्या रूपावरून फक्त काळ व्यक्त होत असेल तर त्यास 'स्वार्थी' वाक्य म्हणतात. 

उदा.

साहिल गाणे गातो. 

साहिलने गाणे गाईले. 

२) आज्ञार्थी वाक्य :-

                 वाक्यातील क्रियापदावरून आज्ञा, आशीर्वाद, प्रार्थना, विनंती किंवा उपदेश या गोष्टी व्यक्त होत असतील तर त्यास आज्ञार्थी वाक्य म्हणतात. 

उदा.

साहिल, मधुर गाणे गा.

सर्वांनी, गाणे ऐका. 

विद्यार्थ्यांनो, चांगला अभ्यास करा.

३) विध्यर्थी वाक्य :- 

                 वाक्यातील क्रियापदावरून कर्तव्य, शक्यता, योग्यता, इच्छा या गोष्टी व्यक्त होत असतील तर त्यास विध्यर्थी वाक्य म्हणतात.

उदा.- 

साहिलने गाण गाव. 

साहिल गाणे गाऊ शकतो. 

साहिलला गाणे गायचे आहे.

४) संकेतार्थी वाक्य :-

                  वाक्यातील क्रियापदावरून अट किंवा संकेत व्यक्त असेल तर त्यास संकेतार्थी वाक्य म्हणतात. 

उदा.

जर विद्यार्थ्यांनी चांगला अभ्यास केला असता तर चांगले मार्क मिळाले असते.

वाक्यात किती विधाने असतात त्यावरून वाक्यांचे आणखी तीन प्रकार मानले जातात

(१) केवल वाक्य, (२) मिश्र वाक्य, (३) संयुक्त वाक्य 

१) केवल वाक्य :-

केवल' वाक्यात एकच उद्देश्य व एकच विधेय असते.

केवलवाक्य साधे, विधानार्थी, प्रश्नार्थी, आज्ञार्थी, होकारार्थी वा नकारार्थी कोणत्याही प्रकारचे असू शकते.

दोन किंवा अधिक दिलेल्या वाक्यांपैकी एका प्रमुख वाक्यातील क्रियापद मुख्य ठेवून इतर वाक्यांतील क्रियापदांची धातुसाधिते, नामे, विशेषणे किंवा क्रियाविशेषणे बनवावी.

शाळेची घंटा वाजल्यावर मुले वर्गात गेली. 

शाळेची घंटा वाजल्याने मुले वर्गात गेली.

२) मिश्र वाक्य :-

मिश्र वाक्यात एक प्रधानवाक्य व एक किंवा अधिक गौणवाक्ये गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययांनी जोडलेले असते.

शाळेची घंटा वाजली की, मुले वर्गात गेली.

जेव्हा शाळेची घंटा वाजते तेव्हा मुले वर्गात जातात. 

जर शाळेची घंटा वाजली तर मुले वर्गात जातील.

३) संयुक्त वाक्य :-

दोन किंवा अधिक वाक्य प्रधानत्वबोधक उभयान्वयी अव्ययांनी जोडली असता जे एक जोडवाक्य तयार होते त्यास 'संयुक्तवाक्य' म्हणतात.

संयुक्त वाक्यात एकच विधान नसते

 संयुक्त वाक्यात दोन किंवा अधिक केवलवाक्येच असतात असे नाही. संयुक्त वाक्यात दोन विधाने ही स्वतंत्र केवलवाक्य किंवा मिश्र वाक्य असू शकते.

संयुक्त वाक्यात जोडलेली वाक्ये अर्थाच्या दृष्टीने स्वतः एकमेकांवर अवलंबून नसतात. 

संयुक्त वाक्यात दोन किंवा अधिक प्रधानवाक्ये असतात.

(१) समुच्चयबोधक :- ('आणि', 'व')

शाळेची घंटा वाजली आणि मुले वर्गात गेली

(२) विकल्पबोधक :- ('अथवा, किंवा')

मुले वर्गात जावोत अथवा घरी जावोत.

(३) न्यूनत्व (विरोध) बोधक :- ('पण, परंतु, परी')

शाळेची घंटा वाजली परंतु मुले वर्गात गेली. 

(४) परिणामबोधक :- ('म्हणून, 'सबब')

शाळेची घंटा वाजली म्हणून मुले वर्गात गेली. 

मराठी व्याकरण काळाचे प्रकार

                          काळ

काळाचे मुख्य तीन प्रकार आहेत:

१. वर्तमान काळ, २. भूतकाळ, ३. भविष्यकाळ.

मुख्य तीन काळांचे प्रत्येकी चार उपप्रकार पडतात:

१. साधा, २. अपूर्ण, ३. पूर्ण, ४. रीति.

  काळ :-  वाक्यातील क्रियापदावरुन क्रिया केव्हा घडली याचा बोध होतो त्याला 'काळ' म्हणतात. 

१. वर्तमान काळ:-

   वाक्यात क्रिया आता घडते असा बोध असेल तर तो 'वर्तमान काळ' असतो.

२. भूतकाळ:-

   वाक्यात क्रिया पूर्वी घडली असा बोध असेल तर तो 'भूतकाळ' असतो.

३. भविष्यकाळ:-

   वाक्यात क्रिया पुढे घडणार असा बोध असेल तर तो 'भविष्यकाळ' असतो.

काळांच्या उपप्रकारांचा अभ्यास करु:

१. साधा काळ

साधा वर्तमान काळ

   उदाहरणार्थ

१. मी गाणे गातो.

२. आम्ही शाळेत जातो.

३. तू पाणी पितो.

४. तो गोष्टी वाचतो.

साधा भूतकाळ

   उदाहरणार्थ

१. तिने पेन दिला.

२. त्याने पत्र लिहिले.

३. ते क्रिकेट खेळले.

४. साहिलने गाणे गायले.

५. राहूलने दोर बांधला.

साधा भविष्यकाळ

   उदाहरणार्थ

१. संजय दूध आणेल.

२. शंकर घर बांधेल.

३. लोक भाज्या विकत घेतील.

४. मुले चेंडू पकडतील.

५. मुलगे फळे निवडतील.

2. अपूर्ण किंवा चालू काळ

       वाक्यात क्रियापदाचे धातुसाधिताचे अपूर्ण क्रियादर्शक रुप असते व त्याच्यापुढे 'अस' या धातूची वर्तमानकाळ, भूतकाळ व भविष्यकाळांतील रुपे वापरलेली असतात.

         या काळाचा उपयोग चालू असलेली क्रिया दाखवण्यासाठी करतात.

अपूर्ण वर्तमान काळ

उदाहरणार्थ-

१. मी गाणे गात आहे.

२. आम्ही शाळेत जात आहोत.

३. तू पाणी पित आहे.

४. तो गोष्टी वाचत आहे.

अपूर्ण भूतकाळ

उदाहरणार्थ

१. ती पेन देत होती.

२. ती पत्र लिहित होती.

३. ते क्रिकेट खेळत होते.

४. साहिल गाणे गात होता.

५. राहूल दोर बांधत होता.

अपूर्ण भविष्यकाळ

उदाहरणार्थ

१. संजय दूध आणत असेल.

२. शंकर घर बांधत असेल.

३. लोक भाज्या विकत घेत असतील.

४. मुले चेंडू पकडत असतील.

५. मुलगे फळे निवडत असतील.

3. पूर्ण काळ

       या काळात क्रियापदाची पूर्ण क्रिया दर्शवणारी धातुसाधिते वापरून त्याच्यापुढे 'अस' या धातूची तीनही काळातील सहाय क्रियापद येतात.

       या काळाचा उपयोग एखादी पूर्ण झालेली व्यक्त क्रिया करण्यासाठी करतात.

पूर्ण वर्तमान काळ

उदाहरणार्थ-

१. मी गाणे गाईले आहे.

२. आम्ही शाळेत गेलो आहोत.

३. तू पाणी पिला आहेस.

४. त्यानी गोष्टी वाचल्या आहेत.

पूर्ण भूतकाळ

उदाहरणार्थ

१. तीने पेन दिला होता.

२. त्याने पत्र लिहिले होते.

३. ते क्रिकेट खेळले होते.

४. साहिलने गाणे गाईले होते.

५. राहूलने दोर बांधला होता.

पूर्ण भविष्यकाळ

उदाहरणार्थ

१. संजयने दूध आणले असेल.

२. शंकरने घर बांधले असेल.

३. लोकांनी भाज्या विकत घेतल्या असतील.

४. मुलांनी चेंडू पकडला असेल.

५. मुलांनी फळे निवडली असतील.

4. रीति काळ

    एखादी क्रियापदाच्या रुपावरून रीत समजते म्हणून त्याला रीतिकाळ म्हणतात. 

रीति वर्तमान काळ

उदाहरणार्थ-  

१. मी गाणे गात असतो.

२. आम्ही शाळेत जात असतो.

३. तू पाणी पित असतो.

४. तो गोष्टी वाचत असतो.

रीति भूतकाळ

उदाहरणार्थ 

१. ती पेन देत असे.

२. ती पत्र लिहित असे.

३. ते क्रिकेट खेळत असे.

४. साहिल गाणे गात असे.

५. राहूल दोर बांधत असे.

रीति भविष्यकाळ

उदाहरणार्थ

१. संजय दूध आणत जाईल.

२. शंकर घर बांधत जाईल.

३. लोक भाज्या विकत घेत जातील.

४. मुले चेंडू पकडत जातील.

५. मुलगे फळे निवडत जातील.

विभक्ती व विभक्तीचे प्रकार

  विभक्ती

 विभक्तीचे प्रकार :

(१) प्रथमा, (२) द्वितीया, (३) तृतीया, (४) चतुर्थी, (५) पंचमी, (६) षष्ठी, (७) सप्तमी, (८) संबोधन

नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद, क्रियाविशेषण यांसारखे प्रकारचे शब्द वापरून आपण वाक्य तयार करत असतो. वाक्यातील शब्द त्यांच्या मूळ स्वरूपात जसेच्या तसे येत नाहीत. वाक्यात वापरताना त्यांच्या स्वरूपात बदल करावा लागतो.

विकार :-

वाक्यात शब्द वापरताना त्यांच्या स्वरूपात जो बदल करावा लागतो. त्याला विकार म्हणतात. 

कारक :-

वाक्यातील मुख्य शब्दाचा इतर शब्दांशी काही ना काही संबंध असतो. या संबंधाला व्याकरणात कारक असे म्हणतात.

विभक्ती :-

वाक्यातील शब्दांचा संबंध दाखविण्यासाठी नाम किंवा सर्वनाम यांच्या स्वरूपात जो बदल किंवा विकार होतो त्याला व्याकरणात 'विभक्ती' असे म्हणतात.

प्रत्यय :-

नामाचे किंवा सर्वनामाचे विभक्तीचे रूप तयार करण्यास त्याला जी अक्षरे जोडतात त्यांस 'प्रत्यय' असे म्हणतात. 

सामान्यरूप :-

नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या विभक्तीचे प्रत्यय लावण्यापूर्वी स्वरूपाला 'सामान्यरूप' असे म्हणतात.

विभक्तीचे प्रकार

विभक्तीचे एकंदर आठ प्रकार आहेत

(१) प्रथमा, (२) द्वितीया, (३) तृतीया, (४) चतुर्थी, (५) पंचमी, (६) षष्ठी, (७) सप्तमी, (८) संबोधन

 

विभक्ती प्रत्यय

               एकवचन        अनेकवचन

प्रथमा -    प्रत्यक्ष नाम किंवा सर्वनाम

द्वितीया -  स, ला, ते           स, ला, ना, ते

तृतीया -   ने, ए, शी            ने, ई, ही, शी

चतुर्थी -   स, ला, ते         स, ला, ना, ते          

पंचमी -   ऊन, हुन            ऊन, हुन

षष्ठी -     चा, ची, चे            चा, ची, चे, च्या 

सप्तमी -  त, ई, आ

संबोधन - हाक मारणे,           नो

आठव्या संबंधाच्या वेळी हाक मारली जाते म्हणून 'संबोधन' असे नाव दिले आहे.                 

१) उदाहरणार्थ एकवचन - राम

               एकवचन        अनेकवचन

प्रथमा -    प्रत्यक्ष नाम  

द्वितीया -  स, ला, ते           स, ला, ना, ते

            स - रामास

            ला - रामाला

तृतीया -   ने, ए, शी            ने, ई, ही, शी

            ने- रामाने

            शी - रामाशी

चतुर्थी -   स, ला, ते         स, ला, ना, ते

          स- रामास 

          ला - रामाला 

पंचमी -   ऊन, हुन            ऊन, हुन

            हुन - रामहुन       

षष्ठी -     चा, ची, चे            चा, ची, चे, च्या

       चा - रामाचा 

       ची - रामाची 

       चे - रामाचे 

     च्या - रामाच्या

सप्तमी -  त, ई, आ

          त - रामात 

          आ  - रामा

संबोधन - हाक मारणे,           नो

            "राम.... "      

      

२) उदाहरणार्थ  :- नाम - मुल

               एकवचन        अनेकवचन

प्रथमा -     मुल               मुले

द्वितीया -  स, ला, ते           स, ला, ना, ते

            स - मुलास          स - मुलांस

            ला - मुलाला

                                     ना - मुलांना

तृतीया -   ने, ए, शी            ने, ई, ही, शी

            ने- मुलाने             ई - मुलांनी

            शी - मुलाशी         ही - मुलेही

                                      शी - मुलांशी

चतुर्थी -   स, ला, ते         स, ला, ना, ते

          स- मुलास              स - मुलांस

          ला - मुलाला          ना - मुलांना

पंचमी -   ऊन, हुन            ऊन, हुन

            हुन - मुलहुन        हुन - मुलेहून

षष्ठी -    चा, ची, चे, च्या           चा, ची, चे, च्या

       चा - मुलाचा               चा - मुलांचा

       ची - मुलाची               ची - मुलांची 

       चे - मुलाचे                  चे - मुलांचे

      च्या - मुलाच्या            च्या - मुलांच्या

सप्तमी -  त, ई, आ

          त - मुलात             त - मुलांत

          आ  - मुलामा

संबोधन - हाक मारणे,           नो

                                      "मुलांनो...... "

३) उदाहरणार्थ :- सर्वनाम मी

               एकवचन           अनेकवचन

प्रथमा -  मी                      आम्ही 

द्वितीया -  स, ला, ते           स, ला, ना, ते

                                     स - आंम्हास

            ला - मला           ला - आम्हाला

                                    ना - मुलांना

तृतीया -   ने, ए, शी            ने, ई, ही, शी

                                     ही - आम्हीही

चतुर्थी -   स, ला, ते         स, ला, ना, ते

                                   स - आंम्हास

            ला - मला        ला - आम्हाला

पंचमी -   ऊन, हुन            ऊन, हुन

            हुन - मीहुन        हुन - आम्हीहून

षष्ठी -     चा, ची, चे            चा, ची, चे, च्या

           झा, झी, झे, झ्या 

       झा - माझा               चा - आंमचा

       झी - माझी               ची - आंमची 

       झे - माझे                  चे - आंमचे

      झ्या - माझ्या              च्या - आंमच्या

सप्तमी -  त, ई, आ

          त - माझ्यात             त - आंम्हात

संबोधन - 

वर्ण व वर्णमाला

 वर्ण व वर्णमाला

वर्णांचे प्रकार

(१) स्वर : 

         १) र्‍हस्व स्वर, २) दीर्घ स्वर, ३) संयुक्त स्वर, ४) सजातीय स्वर, ५) विजातीय स्वर

(२) स्वरादी :

(३) व्यंजने :

        १) स्पर्श व्यंजने : 

              १) कठोर व्यंजने, २) मृदू व्यंजने, ३) अनुनासिक व्यंजने

        २) अर्धस्वर (३) उष्मे - घर्षक व्यजने ४) महाप्राण व्यंजने ५) अल्पप्राण व्यंजने ६) स्वतंत्र वर्ण ७) जोडाक्षरे.

वाक्य :-

          आपण बोलतो म्हणजे अर्थपूर्ण वाक्याच्याद्वारे संवाद करत असतो. हा संवाद एक एक अक्षरांचा किंवा एक एक शब्दांचा नसुन तर आपण अर्थपूर्ण शब्दांच्या समुहाने संवाद करतो. हा शब्द समुह म्हणजे वाक्य होय. वाक्य हे एक वा अनेक शब्दांचे बनलेले असते.

शब्द :-

          वाक्यात असलेले शब्द हे अनेक अक्षरांचे बनलेले असतात. शब्दातील अक्षरांच्या समूहाला विशिष्ठ क्रम असतो व त्या समुहातून विशेष अर्थ बोध होत असतो. अक्षरांच्या अर्थपूर्ण समुह म्हणजे शब्द होय. 

अक्षरे :-

            आपल्या मुखातून जे ध्वनी बाहेर पडतात, हे ध्वनी आपण खुणांनी लिहतो. त्यांना आपण 'अक्षरे' असे म्हणतो. हे लिहून ठेवल्यामुळे ध्वनी नाश पावत नाहीत. म्हणून त्यांना 'अक्षर' (नाश न पावणारे) असे म्हणतात.

वर्ण :-

        मराठी भाषेत एकूण पन्नास वर्ण आहेत.

मराठी भाषेतील वर्णमाला पुढीलप्रमाणे आहे:

अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ऌ, ए, ऐ, ओ, औ

अं, अः, अॅ, आॅ

क्, खू, ग, घ, ङ्

च्, छ्, ज्, झ, ञ, 

ट्, ठू, ड्, ढ्, ण,

त्, थ्, द्, धू, नू,

पू, फ्, ब्, भ, म्,

य, र, ल, व, 

श, ष, स्, ह्, ळ,

क्ष, ज्ञ.

स्वर :-

र्‍हस्व स्वर             दीर्घ स्वर         संयुक्त स्वर

अ, इ, उ, ऋ, ऌ,      आ, ई, ऊ,       ए, ऐ, ओ, औ, 

स्वरादी :-

अं, अः, अॅ, आॅ

व्यंजने :-

               कठोर       मृदू      अनुनासिक    

             क्, ख्,    ग, घ,       ङ् 

             च्, छ्,     ज्, झ,      ञ, 

             ट्, ठ्,      ड्, ढ्,       ण, 

             त्, थ्,     द्, ध्,        न्,  

             प्, फ्,     ब्, भ,       म्,

अर्धस्वर व्यंजने :-          य्, र्, ल्, व् 

उष्मे - घर्षक व्यजने :-     श, ष, स्

महाप्राण व्यंजने :-          ह्

स्वतंत्र वर्ण :-                ळ.

जोडाक्षरे :-                   क्ष ज्ञ

वर्णविचार :-

उच्चार स्थानांनुसार वर्गांचे वर्गीकरण 

१) कंठ्य वर्ण :  स्थान - कंठ

     स्वर - अ, आ, 

     व्यंजने - क्, ख्, ग्, घ्, ङ्, ह्

२) तालव्य वर्ण : स्थान - तालू

     स्वर - इ, ई 

     व्यंजने - च्, छ्, ज्, झ्, ञ्, य्, श् 

३) दंततालव्य वर्ण : स्थान - दंत + तालू 

    व्यंजने - च्, छ्, ज्, झ्

४) मूर्धन्य वर्ण : स्थान - मूर्धा 

      स्वर - ऋ

      व्यंजने - ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्, र्, ष्, ळ् 

५) दंत्य वर्ण : स्थान - दंत 

     स्वर - लृ

    व्यंजने - त्, थ्, द्, ध्, न्, ल्, स्

६) ओष्ठ्य वर्ण : स्थान - ओष्ठ

    स्वर - उ, ऊ

    व्यंजने - प्, फ्, ब्, भ्, म्

७) कंठतालव्य : स्थान - कंठ + तालू

    स्वर - ए, ऐ

८) कंठौष्ठ्य : स्थान - कंठ + ओष्ठ

   स्वर - ओ, औ

९) दंतौष्ठ्य : स्थान - दंत + ओष्ठ 

   व्यंजने - व  

वर्णाचे प्रकार :

(१) स्वर (२) स्वरादी (३) व्यंजने

(१) स्वर : - 

             स्वर उच्चार करताना आपल्या मुखातील कोणत्याही अवयवांचा स्पर्श होत नाही, मुखातून निघणार्या ध्वनीच्या हवेचा मार्ग आडवला जात नाही, स्वरांचा उच्चार कोणत्याही वर्णाशिवाय सहज होतो. 

मराठी वर्णमालेत एकून बारा स्वर आहेत

अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, लृ, ए, ऐ, ओ, औ

स्वरांचे प्रकार :

(१) र्‍हस्व स्वर (२) दीर्घ स्वर (३) संयुक्त स्वर (४) सजातीय स्वर (५) विजातीय स्वर

(१) र्‍हस्व स्वर :

              ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास कमी वेळ लागतो, ज्या स्वरांचा उच्चार आखूड होतो त्यांना र्‍हस्व स्व स्वर असे म्हणतात.

अ, इ, उ, ऋ, ऌ या स्वरांचा उच्चार आखूड होतो.

(२)  दीर्घ स्वर :

               ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास अधिक वेळ लागतो. ज्या स्वरांचा उच्चार लांबट होतो. त्यांना दीर्घ स्वर असे म्हणतात. आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ

(३) संयुक्त स्वर - 

               दोन स्वर एकत्र येऊन बनलेल्या स्वरांना 'संयुक्त स्वर' असे म्हणतात. 

ए, ऐ, ओ, ओ हे संयुक्त स्वर आहेत. 

ए = अ + इ किंवा ई 

ऐ = आ + इ किंवा ई 

ओ = अ + उ किंवा ऊ 

औ = आ + उ किंवा ऊ

(४) सजातीय स्वर 

               एकाच उच्चारस्थानातून निघणार स्वरांना सजातीय स्वर म्हणतात. उदा. अ, आ, उ, ऊ.

(५) विजातीय स्वर -

               भिन्न उच्चारस्थानातून निघणाऱ्या स्वरांना विजातीय स्वर असे म्हणतात. उ अइ अक्र अ उ उ.- ए

(२) स्वरादी :

      मराठी वर्णमालेत (ं), ( : ), 'अॅ' आणि 'आॅ' हे स्वरादी आहेत.

       ( ं ) याला अनुस्वार व  (ः ) याला विसर्ग म्हणतात.

       यांचा उच्चार करताना वर्णाच्या अगोदर स्वर येतो म्हणून यांना स्वरादी म्हणतात.

       अनुस्वाराचा उच्चार स्पष्ट होत असेल तर तो अनुस्वार असतो व अनुस्वाराचा उच्चार अस्पष्ट होत असेल तर तो अनुनासिक असतो

       इंग्रजी भाषेच्या संर्पकाने मराठी भाषेत काही शब्द आले त्यामुळे 'ॲ' व 'ऑ' हे दोन स्वरादी मराठीमध्ये आले आहेत. 

       मराठी वर्णमालेत एकून चार स्वरादी आहेत

(३) व्यंजने

           मराठी वर्णमालेतील 'क्, ते ळ्' ही व्यंजने आहेत. 

           ज्या वर्णांचा उच्चार स्वरांशिवाय पूर्ण होत नाही त्यांना व्यंजने म्हणतात.

          व्यंजने अपूर्ण उच्चाराची असतात, व्यंजनांचा उच्चार स्वतंत्रपणे करता येत नाही.

          व्यंजनांच्या उच्चारात 'अ' हा स्वर मिसळून उच्चार करतात. 

          वर्णमालेत व्यंजने त्यांचा पाय मोडून लिहितात. 

          मराठी वर्णमालेत एकून ३४ व्यंजने आहेत.

मराठी वर्णमालेतील व्यंजने

क्, ख्, ग, घ, ङ्

च्, छ्, ज्, झ, ञ्, 

ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्, 

त्, थ्, द्, ध्, न्,

प्, फ्, ब्, भ्, म्,

य, र, ल, व, श, ष, स्, ह्, ळ् .

व्यंजनांचे प्रकार

(१) स्पर्श व्यंजने, (२) अर्धस्वर, (३) उष्मे - घर्षक व्यजने, (४) महाप्राण व्यंजने, (५) अल्पप्राण व्यंजने, (६) स्वतंत्र वर्ण, (७) जोडाक्षरे.

(१) स्पर्श व्यंजने - 

           क्, ख्' पासून 'भ्, म्' पर्यंतच्या व्यंजनांना स्पर्श व्यंजने असे म्हणतात. 

           ज्याचा व्यंजनांचा उच्चार करताना फुफ्फुसांतील हवा तोंडावाटे बाहेर पडताना तोंडातील अवयव (जीभ, कंठ, ताल, दात, ओठ) यांच्याशी तिचा स्पर्श होऊन उच्चारले जातात म्हणून त्यांना स्पर्श व्यंजने म्हणतात. 

क्, ख्, ग, घ, ङ्

च्, छ्, ज्, झ, ञ, 

ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण,

त्, थ्, द्, ध्, न्,

प्, फ्, ब्, भ, म्,

स्पर्श व्यंजनाचे प्रकार

(१) कठोर व्यंजने, (२) मृदू व्यंजने, (३) अनुनासिक व्यंजने

        (१) कठोर व्यंजने

            ज्या व्यंजनांचा उच्चारात तीव्रता असते ती कठोर व्यंजने समजली जातात.

क्, ख्, च्, छ्, ट्, ठ्, त्, थ्, प्, फ्,

         (२) मृदू व्यंजने

              ज्या व्यंजनांचा उच्चार सौम्य, कोमल किंवा मृदू होतो ती मृदू व्यंजने समजली जातात. 

 ग, घ, ज्, झ, ड्, ढ्, द्, ध्, ब्, भ,

         (३) अनुनासिक व्यंजने

              ज्या वर्षांचा उच्चार त्याच्या उच्चारस्थानाबरोबरच नासिकेतून म्हणजे नाकातूनही होतो म्हणून त्यांना 'अनुनासिक वर्ण' असे म्हणतात. ड्. ञ, ण्, न्, म्.

(२) अर्धस्वर व्यंजने

       ज्या व्यंजनांची उच्चार स्थाने स्वरांसाआरखीच असतात त्यांना अर्धस्वर व्यंजन म्हणतात.

        य, र, ल, व यांची उच्चारस्थाने अनुक्रमे इ, उ, ऋ, लृ या स्वरांच्या उच्चारस्थानांसारखीच आहेत. 

(३) उष्मे - घर्षक व्यजने

      ज्या व्यंजनांचा उच्चार मुखावाटे वायू जोराने उसासा बाहेर टाकल्याप्रमाणे होतो, यात घर्षण होते व त्यातून उष्णता निर्माण होते म्हणून त्यांना उष्मे म्हणतात.

     श, ष, स यांना उष्मे म्हणतात किंवा घर्षक असे म्हणतात.

(४) महाप्राण व्यंजने

      'ह' चा उच्चार करताना फुफ्फुसातील हवा तोंडावाटे जोराने बाहेर फेकली जाते. म्हणून त्याला महाप्राण असे म्हणतात. 

      ज्या वर्णामध्ये 'ह्' व्यंजन मिसळून तयार झालेल्या वर्णांना महाप्राण वर्ण म्हणतात.

ख्, छ्, ठ्, थ्, फ्, घ, झ, ढ्, ध्, भ, श्, ष, स, ह्.

     १४ वर्ण महाप्राण मानले जातात

(५) अल्पप्राण व्यंजने 

        वर्णांमध्ये 'ह' हे व्यंजन मिसळलेले नसते ते सर्व अल्पप्राण वर्ण असतात.

क्, च्, ट्, त्, प्, ग, ज्, ड्, द्, ब्.

(६) स्वतंत्र वर्ण 

      'ळ्' हा स्वतंत्र वर्ण मानला जातो. या वर्णाने शब्दाची सुरूवात होत नाही.

(७) जोडाक्षरे

      मराठीत 'क्ष' व 'ज्ञ' ही अक्षरे जोडाक्षरे आहेत. ही अक्षरे दोन वर्ण एकत्र मिसळून तयार होतात, यांचा समावेश वर्णमालेच्या तक्त्यात असतो. त्यामुळे ते मूलध्वनी आहेत असे वाटते परंतु, प्रत्यक्षात ती संयुक्त व्यंजने आहेत. म्हणून त्यांचा समावेश वर्णमालेत करीत नाहीत.

मराठी 'शब्दसिद्धी'

    मराठी व्याकरण : शब्दसिद्धी

भाषेतल्या शब्दाचे वर्गीकरण दोन प्रकारे करता येते.

(१) सिद्ध शब्द -

(अ) तत्सम

(आ) तद्भव

(इ) देशी

(ई) परभाषीय

(२) साधित शब्द - 

(अ) उपसर्गघटित शब्द

(आ) प्रत्ययघटित शब्द

(इ) सामासिक शब्द

(ई) अभ्यस्त शब्द

         शब्दसिद्धी म्हणजे मराठी भाषेमध्ये असलेल्या शब्दांच्या उगमाचा शोध घेणे होय.

शब्दसिद्धी म्हणजे 

      भाषेत आलेले शब्द कशा प्रकारे निर्माण झाले?

       कोणत्या मूळ भाषेतून आले?

    कोणत्या शब्दात बदल करून आपण नवीन शब्द घडवला ?

(१) सिद्ध शब्द

(अ) तत्सम शब्द - 

(संस्कृत भाषेतून जसेच्या तसे आलेले शब्द).

        संस्कृत भाषेतले असून जसेच्या तसे म्हणजे शब्दांच्या रूपात काही फरक न होता मराठी भाषेत आलेले शब्द. 

उदा.

कवि, मधु, गुरु, पिता, पुत्र, कन्या, वृक्ष, पुरुष, सत्कार, समर्थन, उत्सव पुष्प, जल, प्रीति, भीति, कर, ग्रंथ, पृथ्वी, भूगोल, विद्वान, भगवान, परंतु, यद्यपि, यथामति, कर्ण, पर्ण, अरण्य, हस्त, मस्तक, कर्म, ओठ, अग्नि, नदी, कमल इ.

(आ) तद्भव शब्द : -

(मूळ संस्कृत शब्दांच्या रूपात बदल करून मराठीत आलेले शब्द)

 उदा. :- संस्कृत  -  मराठी 

कर्ण -  कान, चक्र - चाक, अग्नि - आग, पर्ण - पान, विनती - विनंती, गृह - घर, पद - पाय, भ्रातृ - भाऊ, स्वसू - सासू, श्वशुर - सासरा, ग्राम - गाव, दुग्ध - दूध, ग्रास - घास, कोमल - कोवळा, ओष्ठ - ओठ, कर्म - काम, घर्म - घाम इ. 

(इ) देशी किंवा देशज :- (मूळ मराठी शब्द)

        महाराष्ट्रातील रहिवासींच्या बोली भाषेतील शब्द. असे मराठी शब्द जे तत्सम किंवा तद्भव किंवा परभाषीय नाहीत. 

उदा. 

झाड, दगड, धोंडा, पोडा, डोळा, डोके, हाड, पोट, गुडघा, बोका, रेडा, बाजरी, वांगे, लुगडे, झोप, खुळा, चिमणी, ढेकूण इ. 

(ई) परभाषीय :-

त्याचे दोन उपप्रकार आहेत. 

(अ) परकीय किंवा विदेशी शब्द 

(ब) स्वदेशी शब्द

(अ) परकीय किंवा विदेशी शब्द :- 

(अरबी, फारशी, इंग्रजी फ्रेंच, पोर्तुगीज, डच यासारख्या परकीय किंवा विदेशी शब्दांमधून आलेले शब्द)

 उदा. 

(१) इंग्रजी 

टेबल, पेपर, मार्क, नंबर, टीचर, सर, मॅडम, ऑफिस, ट्रेन, रेल्वे, बस, तिकिट, ड्रायव्हर, मोटर, कंडक्टर, स्टेशन पोस्ट, कार्ड, पार्सल, नर्स, डॉक्टर, पेशंट, इंजेक्शन, हॉस्पिटल, शर्ट, पँट, बटन, बॅट, बॉल, ड्रेस, ग्लास इ. 

(२) पोर्तुगीज

 बटाटा, तंबाखू, पगार, बिजागरे, को, हापूस, फणस,

(३) फारशी 

खाना, सामान, हकीकत, अत्तर, अब, पेशवा, पोशाख, सौदागर, कामगार, गुन्हेगार, फडनवीस

 (४) अरबी 

अर्ज, इनाम, हुकूम, मेहनत, जाहीर, मंजूर, शाहीर, साहेब, मालक इ.

(ब) स्वदेशी शब्द :- 

भारतीय भाषेतील शब्द किंवा भारतातील परप्रांतीय भाषेतील शब्द.

         इतर भारतीय भाषांमधून गुजराती, हिंदी, कानडी, तेलगू, तामिळी यांसारख्या भाषांमधून मराठीत आलेले शब्द.

उदा. 

(१) कानडी :-

अण्णा, अक्का, ताई, अडकित्ता, भाकरी, तूप, कुंची, कांबळे, खलबत्ता, विळी, गुढी, किल्ली, गुंडी इ.

(२) गुजराती :-

घी, दादर, शेट, दलाल, डबा, रिकामटेकडा

(३) तामिळी :-

 चिल्ली पिल्ली, सार, मठ्ठा -

(४) तेलगू :-

ताळा, अनरसा, किडूकमिडूक, शिकेकाई

(५) हिंदी :-

भाई, बेटा, बच्चा, मिलाप, तपास, दिल, और, बात, दाम, करोड इ.

(२) साधित शब्द - 

         मूळ धातूच्या किंवा शब्दाच्या मागे अथवा पुढे एक किंवा अनेक अक्षरे लावून जे शब्द बनतात ते साधित शब्द होय. 

(अ) उपसर्गघटित शब्द

उपसर्ग :

         मूळ धातूच्या किंवा शब्दाच्या मागे एक किंवा अनेक अक्षरे लावतात त्या अक्षरांना 'उपसर्ग' असे म्हणतात.

       उपसर्ग अव्ययरूप असून स्वतंत्रपणे येत नाहीत.

      ही अक्षरे उपसर्ग लागल्याने कधी कधी मूळ धातूचा अर्थ बदलतो.  

उदा. 

उपप्रमुख, उपवास अतिक्रम, अतिरेक, अतिप्रसंग अधिकरण, अध्ययन, अधिदैवत, अनुवाद, अनुमती, अनुस्वार, अपशब्द, अपशकुन, अपराध, अभ्युदय, अभिरुची, अभ्यास, अवगुण, अवनत, विसंगती, विपत्ती, विशेष, दुर्लभ, उत्तम, उत्प्रेक्षा, आक्रोश, उत्तीर्ण, उद्योग, उपकार, उपपद, परिपाठ, परिश्रम, आकर्ण, उपप्रमुख, पराभव, सुगम, सुशिक्षित, सुगंध, प्रतिध्वनी, प्रत्येक, प्रतिकूल, संगीत, संतोष ,संकल्प, प्रसिद्ध, प्रस्थान.

संस्कृत, फारसी, अरबी या भाषांतून मराठीने घेतलेले अनेक उपसर्ग व शब्द.

(१) संस्कृत 

उदा. 

अति - अतिरेक, अतिशय

उप - उपसंपादक, उपमुख्याध्यापक, 

अति - अतिशय, अत्यंत, 

अधि - अधिपती, अध्यक्ष, अधिकार, 

अनु - अनुकरण, अनुक्रम, अनुभव, 

अप - अपयश, अपमान, अपकार, 

अभि - अभिनंदन, अभिमुख, अभिनय, 

अव - अवतरण, अवमान, अवकृपा, 

आ - आजन्म, आमरण, आक्रमण, ,

उत् - उत्कर्ष, उत्पत्ती, उन्नती, 

उप - उपवास, उपनेत्र, उपाध्यक्ष, 

दुस् - दुर्गुण, दुर्दशा, दुष्कृत्य, दुर्जन, 

निर्, - निर्गत, निर्धन, निर्लज्ज

नि - निरंतर, निकामी, निरोगी,

परा - पराजय, पराक्रम, पराकाष्ठा,

परि - परिपाक, परिपूर्ण, परिणाम, परिवार,

 प्र - प्रबल, प्रगती, प्रवाह, प्रदोष, प्रकोप, 

प्रति - प्रतिकार, प्रतिबिंब, प्रतिदिन, 

वि - विख्यात, विज्ञान, विधवा, 

सम् - संस्कार, संस्कृत, संयोग, संगम, 

सु - सुग्रास, सुभाषित, सुकर,

(२) मराठी उपसर्ग

(अ-अन् , आड , अद, अव, नि, पड, फट, भर)

उदा.

अ-अन् - अजाण, अडाणी, अबोल, अनोळखी.

आड - आडनाव, आडवाट, आडकाठी, आडवळण.

अद -  अदपाव, अदशेर, अदकोस.

अव - अवजड, अवघड, अवदसा, अवकळा, अवलक्षण.

नि - निरोगी, निनावी, निकोप, निलाजरा, निकामी.

पड - पडजीभ, पडसाद, पडछाया, पडताळा.

फट - फटफजिती, फटकळ.

भर - भरजरी, भरधाव, भरदिवसा, भरचौकात.

(३) फारसी व अरबी उपसर्ग

(ऐन, कम, गैर, दर, ना, बद, बिन, बे, सर हर )

उदा. 

ऐन, दौलत, गैरसावध, गैरसोय, गैरहिशेबी, दरमहा, दरमजल, नालायक, नाकबूल, बदफैल, बदअंमल, बिनहरकत, बेअदबी, बेदाणा, बेफिकीर, बेपर्वा, बेगुमान, बेकायदा, बेकार, सरचिटणीस हरसाल, हरकामी.

ऐन - ऐनहंगाम, ऐनखर्च

कम - कमनशीब, कमजोर, कमकुवत.

गैर - गैरहजर, गैरशिस्त, गैरसमज,

दर  दररोज, दरसाल, दरशेकडा, 

ना - नाउमेद, नाराज, नापसंत, 

बद - बदनाम, बदसूर, बदलौकिक, 

बिन -  बिनचूक, बिनतक्रार, बिनधोक,

बे -  बेडर, बेइनाम, बेअब्रू, बेदम, 

सर - सरकार, सरदार, सरहद्द,  

हर -  हररोज, हरघडी, हरवख्त, 

(आ) प्रत्ययघटित शब्द :-

प्रत्यय :-

       शब्दाच्या किंवा धातूच्या पुढे एक किंवा अधिक अक्षरे लावतात, अशा अक्षरांना 'प्रत्यय' असे म्हणतात. 

       प्रत्यय लागून तयार झालेल्या शब्दाला 'प्रत्ययघटित' शब्द असे म्हणतात.

उदा. 

आई - खोदाई, लढाई, चढाई

आऊ - टिकाऊ, जळाऊ, लढाऊ

आळू - झोपाळू, लाजाळू, दयाळू

दार - दुकानदार, जमीनदार

गिरी - गुलामगिरी, कारागिरी,

इक - मानसिक, सामाजिक, लौकिक

इत - आनंदित, प्रेरित

त्व - जडत्व, गुरुत्व

प्रत्ययघटित शब्द दोन प्रकारचे असतात.

(१) कृत् किंवा धातुसाधित

(२) तद्धित किंवा नामसाधित

(१) कृत् किंवा धातुसाधित

      धातूंना प्रत्यय जोडून कृदन्त  किंवा धातुसाधित शब्द तयार केला जातो.

(१) संस्कृत प्रत्यय  : 

(क, न, ना, नीय, आ, ई, इक, त, ता, व्य, ति, य)

उदा. 

क - लेखक, रक्षक, पाचक, 

न - नयन, चरण, बदन, नंदन, पालन, 

ना - प्रार्थना, वेदना, कल्पना, तुलना, वंदना,

अनीय - श्रवणीय, मननीय, रमणीय, पूजनीय, वंदनीय,

आ - इच्छा, कथा, गुहा, चिंता

ई - हरि, त्यागी, भाषी. 

इक - रसिक, पथिक.

त -  कृत, मृत, व्यक्त, हत, नत, रत, भूत.

ता - त्राता, भर्ता, श्रोता, वक्ता, दाता, नेता, शास्ता,

व्य - कर्तव्य, श्रोतव्य, गन्तव्य, भवितव्य, 

ति -  कृति, स्तुति, नीति, युक्ति, शक्ति,

य - कार्य, देय, पेय, त्याज्य, भोग्य.

(२) मराठी प्रत्यय :

(अ, आ,  आई, आऊ, आरी, आळू, ई, ईक, ईत, ईव ऊ, खोर, णावळ, प, पि, णारा, रा)

उदा. 

अ - कर, डर, लूट, फूर, खोट, तूट, मेल, फोड,

आ - ओढा, ठेवा, झगडा, ठेचा, वेढा, पुकारा,

आई - खोदाई, चराई, पढाई, उजळाई, शिलाई

आऊ - टाकाऊ, जळाऊ, लढाऊ, विकाऊ, शिकाऊ.

आरी - पुजारी, पिंजारी, रंगारी,

आळू - झोपाळू, विसराळू, लाजाळू, सोसाळू

ई - कढी, मोडी, उडी, बुडी, रडी, थुंकी, बोली,

ईक - सडीक, पडीक, पढीक,

ईत - लखलखीत, चकचकीत,

ईव - रेखीव, जाणीव, कोरीव, घोटीव, पाळीव, आटीव.

ऊ - चालू, लागू, झाडू, उतारू

ऊन - करून, देऊन, बसून, उडून, रडून, हसून,

खोर - भांडखोर, चिडखोर,

णावळ - धुणावळ, लिहिणावळ, दळणावळ

प - दळप, कांडप, वाढप, 

पी - वाढपी, दळपी, कांडपी,

णारा - लिहिणारा, बोलणारा. 

रा - हसरा, नाचरा, बुजरा, दुखरा, तारक, मारक, गायक

(२) तद्धित किंवा नामसाधित, शब्दसाधित :-

         नामे, सर्वनामे, विशेषणे आणि अव्यये यांना प्रत्यय लावून किंवा धातू खेरीज इतर शब्दांना प्रत्यय लागून जे शब्द तयार होतात ते शब्द साधिते किंवा तद्धिते, नामसाधिते होत. 

(१) संस्कृत प्रत्यय :

(अ, इक, आत ईन, ईत, कीय, त्व, मान, वान)

उदा. 

अ - यादव, राघव, पांडव, भार्गव, सौभद्र,

इक - वाचिक, मानसिक, मासिक, लौकिक, धार्मिक,

इत - आनंदित, दुःखित, मूर्च्छित, उत्कंठित.

ईन - कुलीन, शालीन, नवीन,

कीय - परकीय, राजकीय, स्वकीय.

त्व - महत्त्व, विद्वत्व, जडत्व, मूर्खत्व, गुरुत्व,

मान - बुद्धिमान, श्रीमान

वान - बागवान, धनवान, विद्वान

(२) मराठी प्रत्यय :

(अ, आई, ई, कर, करी, कट, की, खोर, वाईक, सर)

उदा. 

तऱ्हेवाईक, मासलेवाईक, चेष्टेखोर, पाटीलकी, शेतकी, गावकी, मळकट, पोरकट, वारकरी, पहारेकरी, दिनकर, प्रभाकर, दांडगाई, शिष्टाई, खोदाई, गारठा, ओढा ओलसर, भोळसर.

अ - वेडा, ठेवा, ठेचा, भरडा, 

आई - शिलाई, लढाई, विटाई, 

ई - उडी, बुडी, बोली, चोरी, सावकारी,

ई - मापी, वजनी, लाकडी, पितळी.

कर - सुखकर, खेळकर, खोडकर, 

करी - शेतकरी, देणेकरी, भाडेकरी, 

कट - तेलकट, मातकट, धुरकट, 

की - माणुसकी, उनाडकी, 

खोर - भांडखोर, चिडखोर, चहाडखोर, 

वाईक - नातेवाईक, आस्थेवाईक, 

सर - गोडसर, वेडसर, काळसर, 

(३) फारसी प्रत्यय :

(गर, गार, ई, स्तान, गिरी, दार, दान बाज,  बंद, खाना, नवीस, णीस, आबाद, नामा) 

उदा. 

चिरेबंद, नफेबाज,दगलबाज, पोतदार, इमानदार, अबूदार, धारदार, घाटदार, डौलदार, हमाली, फकिरी, माहितगार, कामगार, दाणी, पिकदाणी, चहादाणी  हत्तीखाना, दारुखाना.

गर - सौदागर, जिनगर

गार - जादूगार, गुन्हेगार, 

ई - खुशी, मजुरी, नेकी, 

स्तान - अरबस्तान, तुर्कस्तान, कबरस्तान.

गिरी - गुलामगिरी, मुलुखगिरी, कारागिरी.

दार - दुकानदार, फौजदार, जमीनदार, 

दान - कलमदान, शामदान, अत्तरदाणी, 

बाज - दारूबाज, नखरेबाज, कुर्रेबाज, 

बंद - नालबंद, पगडबंद, हत्यारबंद, 

खाना - कारखाना, तोफखाना, दवाखाना.

नवीस - चिटनवीस, फडनवीस, कारखानवीस,

नीस - चिटणीस, फडणीस.

आबाद - औरंगाबाद, हैदराबाद, अहमदाबाद.

नामा - हुकुमनामा, करारनामा, पंचनामा, जाहीरनामा.

(इ) अभ्यस्त शब्द :-

(१) पूर्णाभ्यस्त शब्द

               निरनिराळ्या शब्दांच्या जातींचा एकच पूर्ण शब्द द्विरुक्त होतो म्हणजे दोनदा येतो.

 उदा.

तिळतिळ, हालहाल, तुकडेतुकडे, कोणीकोणी, एकेक, हळूहळू, पुढेपुढे, मागोमाग, हायहाय.

          कित्येक वेळा या द्विरुक्त शब्दांच्या मागे च, चे, च्या, ल्या, अशांसारखे प्रत्यय येऊन अतिशयत्व, सूचित केलेले असते.

उदा. 

पैसाचपैसा, लांबचलांब, वरचेवर, वरच्यावर, वरल्यावर, मधल्यामधे, खालच्याखाली, आतल्या आत.

(२) अंशाभ्यस्त शब्द

        जेव्हा शब्द तसाच पुन्हा न येता त्यातील एखादे अक्षर बदलून केवळ निरर्थक अक्षरे वापरून यमक साधण्याचा प्रयत्न असतो. 

उदा. -

शेजारीपाजारी, झाडबीड, बारीकसारीक, उरलासुरला, आडवातिडवा, अर्घामुर्धा, अघळपघळ, दगडबिगड, गोडधोड, किडूकमिडूक, घरबीर, उद्याबिद्या.

        केव्हा केव्हा पहिल्या नामाच्या अर्थाचेच दुसरे नाम जोडून द्विरुक्ती होते. हा शब्द समानार्थक शब्दांचा समास असतो. 

उदा. कागदपत्र, कामकाज, कपडालत्ता, बाजारहाट, साजशृंगार, बाडबिस्तरा.

  समानार्थक शब्दांत विशिष्ट भाषा समावेश असतो

उदा. 

(१) (फार्शी + फार्शी) 

अक्कलहुशारी, डावपेच, जुलूमजबरी.

(२) (फार्शी मराठी) 

अंमलबजावणी, कागदपत्र, खर्चवेच, मेवामिठाई, बाजारहाट

(३) (मराठी + फार्शी) 

दंगामस्ती, थट्टामस्करी, धनदौलत, मानमरातब, रीतरिवाज

(३) अनुकरणवाचक शब्द

         काही शब्दांत एखाद्या ध्वनिवाचक शब्दाची पुनरुक्ती साधलेली असते. 

उदा.

बडबड, किरकीर, गुटगुटीत, कडकडाट, गडगडाट, फडफड, खदखदून, तुरुतुरू, लुट्लट्, चुटचुट, गडगड, वटवट.