वर्ण व वर्णमाला
वर्णांचे प्रकार
(१) स्वर :
१) र्हस्व स्वर, २) दीर्घ स्वर, ३) संयुक्त स्वर, ४) सजातीय स्वर, ५) विजातीय स्वर
(२) स्वरादी :
(३) व्यंजने :
१) स्पर्श व्यंजने :
१) कठोर व्यंजने, २) मृदू व्यंजने, ३) अनुनासिक व्यंजने
२) अर्धस्वर (३) उष्मे - घर्षक व्यजने ४) महाप्राण व्यंजने ५) अल्पप्राण व्यंजने ६) स्वतंत्र वर्ण ७) जोडाक्षरे.
वर्ण :-
मराठी भाषेत एकूण पन्नास वर्ण आहेत.
मराठी भाषेतील वर्णमाला पुढीलप्रमाणे आहे:
अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ऌ, ए, ऐ, ओ, औ
अं, अः, अॅ, आॅ
क्, खू, ग, घ, ङ्
च्, छ्, ज्, झ, ञ,
ट्, ठू, ड्, ढ्, ण,
त्, थ्, द्, धू, नू,
पू, फ्, ब्, भ, म्,
य, र, ल, व,
श, ष, स्, ह्, ळ,
क्ष, ज्ञ.
स्वर :-
र्हस्व स्वर दीर्घ स्वर संयुक्त स्वर
अ, इ, उ, ऋ, ऌ, आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ,
स्वरादी :-
अं, अः, अॅ, आॅ
व्यंजने :-
कठोर मृदू अनुनासिक
क्, ख्, ग, घ, ङ्
च्, छ्, ज्, झ, ञ,
ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण,
त्, थ्, द्, ध्, न्,
प्, फ्, ब्, भ, म्,
अर्धस्वर व्यंजने :- य्, र्, ल्, व्
उष्मे - घर्षक व्यजने :- श, ष, स्
महाप्राण व्यंजने :- ह्
स्वतंत्र वर्ण :- ळ.
जोडाक्षरे :- क्ष ज्ञ
वर्णविचार :-
उच्चार स्थानांनुसार वर्गांचे वर्गीकरण
१) कंठ्य वर्ण : स्थान - कंठ
स्वर - अ, आ,
व्यंजने - क्, ख्, ग्, घ्, ङ्, ह्
२) तालव्य वर्ण : स्थान - तालू
स्वर - इ, ई
व्यंजने - च्, छ्, ज्, झ्, ञ्, य्, श्
३) दंततालव्य वर्ण : स्थान - दंत + तालू
व्यंजने - च्, छ्, ज्, झ्
४) मूर्धन्य वर्ण : स्थान - मूर्धा
स्वर - ऋ
व्यंजने - ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्, र्, ष्, ळ्
५) दंत्य वर्ण : स्थान - दंत
स्वर - लृ
व्यंजने - त्, थ्, द्, ध्, न्, ल्, स्
६) ओष्ठ्य वर्ण : स्थान - ओष्ठ
स्वर - उ, ऊ
व्यंजने - प्, फ्, ब्, भ्, म्
७) कंठतालव्य : स्थान - कंठ + तालू
स्वर - ए, ऐ
८) कंठौष्ठ्य : स्थान - कंठ + ओष्ठ
स्वर - ओ, औ
९) दंतौष्ठ्य : स्थान - दंत + ओष्ठ
व्यंजने - व
वर्णाचे प्रकार :
(१) स्वर (२) स्वरादी (३) व्यंजने
(१) स्वर : -
स्वर उच्चार करताना आपल्या मुखातील कोणत्याही अवयवांचा स्पर्श होत नाही, मुखातून निघणार्या ध्वनीच्या हवेचा मार्ग आडवला जात नाही, स्वरांचा उच्चार कोणत्याही वर्णाशिवाय सहज होतो.
मराठी वर्णमालेत एकून बारा स्वर आहेत
अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, लृ, ए, ऐ, ओ, औ
स्वरांचे प्रकार :
(१) र्हस्व स्वर (२) दीर्घ स्वर (३) संयुक्त स्वर (४) सजातीय स्वर (५) विजातीय स्वर
(१) र्हस्व स्वर :
ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास कमी वेळ लागतो, ज्या स्वरांचा उच्चार आखूड होतो त्यांना र्हस्व स्व स्वर असे म्हणतात.
अ, इ, उ, ऋ, ऌ या स्वरांचा उच्चार आखूड होतो.
(२) दीर्घ स्वर :
ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास अधिक वेळ लागतो. ज्या स्वरांचा उच्चार लांबट होतो. त्यांना दीर्घ स्वर असे म्हणतात. आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ
(३) संयुक्त स्वर -
दोन स्वर एकत्र येऊन बनलेल्या स्वरांना 'संयुक्त स्वर' असे म्हणतात.
ए, ऐ, ओ, ओ हे संयुक्त स्वर आहेत.
ए = अ + इ किंवा ई
ऐ = आ + इ किंवा ई
ओ = अ + उ किंवा ऊ
औ = आ + उ किंवा ऊ
(४) सजातीय स्वर
एकाच उच्चारस्थानातून निघणार स्वरांना सजातीय स्वर म्हणतात. उदा. अ, आ, उ, ऊ.
(५) विजातीय स्वर -
भिन्न उच्चारस्थानातून निघणाऱ्या स्वरांना विजातीय स्वर असे म्हणतात. उ अइ अक्र अ उ उ.- ए
(२) स्वरादी :
मराठी वर्णमालेत (ं), ( : ), 'अॅ' आणि 'आॅ' हे स्वरादी आहेत.
( ं ) याला अनुस्वार व (ः ) याला विसर्ग म्हणतात.
यांचा उच्चार करताना वर्णाच्या अगोदर स्वर येतो म्हणून यांना स्वरादी म्हणतात.
अनुस्वाराचा उच्चार स्पष्ट होत असेल तर तो अनुस्वार असतो व अनुस्वाराचा उच्चार अस्पष्ट होत असेल तर तो अनुनासिक असतो
इंग्रजी भाषेच्या संर्पकाने मराठी भाषेत काही शब्द आले त्यामुळे 'ॲ' व 'ऑ' हे दोन स्वरादी मराठीमध्ये आले आहेत.
मराठी वर्णमालेत एकून चार स्वरादी आहेत
(३) व्यंजने
मराठी वर्णमालेतील 'क्, ते ळ्' ही व्यंजने आहेत.
ज्या वर्णांचा उच्चार स्वरांशिवाय पूर्ण होत नाही त्यांना व्यंजने म्हणतात.
व्यंजने अपूर्ण उच्चाराची असतात, व्यंजनांचा उच्चार स्वतंत्रपणे करता येत नाही.
व्यंजनांच्या उच्चारात 'अ' हा स्वर मिसळून उच्चार करतात.
वर्णमालेत व्यंजने त्यांचा पाय मोडून लिहितात.
मराठी वर्णमालेत एकून ३४ व्यंजने आहेत.
मराठी वर्णमालेतील व्यंजने
क्, ख्, ग, घ, ङ्
च्, छ्, ज्, झ, ञ्,
ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्,
त्, थ्, द्, ध्, न्,
प्, फ्, ब्, भ्, म्,
य, र, ल, व, श, ष, स्, ह्, ळ् .
व्यंजनांचे प्रकार
(१) स्पर्श व्यंजने, (२) अर्धस्वर, (३) उष्मे - घर्षक व्यजने, (४) महाप्राण व्यंजने, (५) अल्पप्राण व्यंजने, (६) स्वतंत्र वर्ण, (७) जोडाक्षरे.
(१) स्पर्श व्यंजने -
क्, ख्' पासून 'भ्, म्' पर्यंतच्या व्यंजनांना स्पर्श व्यंजने असे म्हणतात.
ज्याचा व्यंजनांचा उच्चार करताना फुफ्फुसांतील हवा तोंडावाटे बाहेर पडताना तोंडातील अवयव (जीभ, कंठ, ताल, दात, ओठ) यांच्याशी तिचा स्पर्श होऊन उच्चारले जातात म्हणून त्यांना स्पर्श व्यंजने म्हणतात.
क्, ख्, ग, घ, ङ्
च्, छ्, ज्, झ, ञ,
ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण,
त्, थ्, द्, ध्, न्,
प्, फ्, ब्, भ, म्,
स्पर्श व्यंजनाचे प्रकार
(१) कठोर व्यंजने, (२) मृदू व्यंजने, (३) अनुनासिक व्यंजने
(१) कठोर व्यंजने
ज्या व्यंजनांचा उच्चारात तीव्रता असते ती कठोर व्यंजने समजली जातात.
क्, ख्, च्, छ्, ट्, ठ्, त्, थ्, प्, फ्,
(२) मृदू व्यंजने
ज्या व्यंजनांचा उच्चार सौम्य, कोमल किंवा मृदू होतो ती मृदू व्यंजने समजली जातात.
ग, घ, ज्, झ, ड्, ढ्, द्, ध्, ब्, भ,
(३) अनुनासिक व्यंजने
ज्या वर्षांचा उच्चार त्याच्या उच्चारस्थानाबरोबरच नासिकेतून म्हणजे नाकातूनही होतो म्हणून त्यांना 'अनुनासिक वर्ण' असे म्हणतात. ड्. ञ, ण्, न्, म्.
(२) अर्धस्वर व्यंजने
ज्या व्यंजनांची उच्चार स्थाने स्वरांसाआरखीच असतात त्यांना अर्धस्वर व्यंजन म्हणतात.
य, र, ल, व यांची उच्चारस्थाने अनुक्रमे इ, उ, ऋ, लृ या स्वरांच्या उच्चारस्थानांसारखीच आहेत.
(३) उष्मे - घर्षक व्यजने
ज्या व्यंजनांचा उच्चार मुखावाटे वायू जोराने उसासा बाहेर टाकल्याप्रमाणे होतो, यात घर्षण होते व त्यातून उष्णता निर्माण होते म्हणून त्यांना उष्मे म्हणतात.
श, ष, स यांना उष्मे म्हणतात किंवा घर्षक असे म्हणतात.
(४) महाप्राण व्यंजने
'ह' चा उच्चार करताना फुफ्फुसातील हवा तोंडावाटे जोराने बाहेर फेकली जाते. म्हणून त्याला महाप्राण असे म्हणतात.
ज्या वर्णामध्ये 'ह्' व्यंजन मिसळून तयार झालेल्या वर्णांना महाप्राण वर्ण म्हणतात.
ख्, छ्, ठ्, थ्, फ्, घ, झ, ढ्, ध्, भ, श्, ष, स, ह्.
१४ वर्ण महाप्राण मानले जातात
(५) अल्पप्राण व्यंजने
वर्णांमध्ये 'ह' हे व्यंजन मिसळलेले नसते ते सर्व अल्पप्राण वर्ण असतात.
क्, च्, ट्, त्, प्, ग, ज्, ड्, द्, ब्.
(६) स्वतंत्र वर्ण
'ळ्' हा स्वतंत्र वर्ण मानला जातो. या वर्णाने शब्दाची सुरूवात होत नाही.
(७) जोडाक्षरे
मराठीत 'क्ष' व 'ज्ञ' ही अक्षरे जोडाक्षरे आहेत. ही अक्षरे दोन वर्ण एकत्र मिसळून तयार होतात, यांचा समावेश वर्णमालेच्या तक्त्यात असतो. त्यामुळे ते मूलध्वनी आहेत असे वाटते परंतु, प्रत्यक्षात ती संयुक्त व्यंजने आहेत. म्हणून त्यांचा समावेश वर्णमालेत करीत नाहीत.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा