मराठी व्याकरण
समास व समासाचे उपप्रकार
सामासिक शब्दांतील दोन पदांपैकी कोणत्या पदाला प्राधान्य आहे, यावरून समासाचे चार प्रकार पडतात.
समासाचे नाव - पद प्राधान्य
(१) अव्ययीभाव समास - पहिले पद प्रधान
(२) तत्पुरुष समास - दुसरे पद प्रधान
(३) द्वंद्व समास - दोन्ही पदे प्रधान
(४) बहुव्रीही समास - दोन्ही पदांतून तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो.
(१) अव्ययीभाव समास
(२) तत्पुरुष समास
(अ) विभक्ती तत्पुरुष समास
(आ) अलुक तत्पुरुष समास,श
(इ) उपपद तत्पुरुष समास
(ई) नञतत्पुरुष समास
(उ) कर्मधारय समास
(ऊ) द्विगू समास
(ए) मध्यमपदलोपी समास
(३) द्वंद्व समास
(अ) इतरेतर द्वंद्व
(आ) वैकल्पिक द्वंद्व
(इ) समाहार द्वंद्व
(४) बहुव्रीही समास
(अ) विभक्तिबहुव्रीही
(आ) नञबहुव्रीही समास
(इ)सहबहुव्रीही समास
(ई) प्रादिबहुव्रीही समास
समास :-
बोलताना बर्याच वेळा दोन वेगळे शब्द एकत्र करुन बोलत असतो, शब्द एकत्र करत असताना त्या दोन शब्दांशी संबंधित विभक्ती प्रत्यय, तसेच इतर शब्द गाळून एक शब्द तयार करतो, दोन शब्दांच्या अशा एकत्रीकरणाला 'समास' असे म्हणतात.
सामासिक शब्द :-
अशा प्रकारे एकत्रीकरणाने जो शब्द तयार होतो तो 'सामासिक शब्द' असतो.
'सामासिक शब्दाचा विग्रह' :-
सामासिक शब्द कोणत्या शब्दांपासून तयार झाला हे स्पष्ट करण्यासाठी आपण त्याची फोड (विग्रह) करून दाखवतो.
पद :-
सामासिक शब्द ज्या दोन शब्दांनी बनला आहे, त्या प्रत्येक शब्दाला 'पद' असे म्हणतात.
उदा.
सामासिक शब्द - विग्रह
(१) ज्ञानामृत - ज्ञानरूपी अमृत / ज्ञान हेच अमृत
(२) घरोघर - प्रत्येक घरी
(३) अहोरात्र - अह (दिवस) आणि रात्र
(४) जितेंद्रिय - जिंकली आहेत इंद्रिये ज्याने असा तो
समासाचे प्रकार व उपप्रकार
(१) अव्ययीभाव समास :-
पहिले पद बहुधा अव्यय असते,
पहिले पद महत्त्वाचे (प्रधान) असते,
वाक्यात वापर क्रियाविशेषणासारखा केलेला असतो,
उदा.
१) दारोदार - प्रत्येक दारी
२) आजन्म - जन्मापासून
३) यथाशक्ती - शक्तीप्रमाणे
४) प्रतिदिन - प्रत्येक दिवशी
५) प्रतिक्षण - प्रत्येक क्षणाला
दररोज, हरहमेश, बिनधोक, बेलाशक, गैरशिस्त, बरहुकूम, दरमजल, बिनशर्त, बेमालूम, गैरहजर, गावोगाव, जागोजाग, गल्लोगल्ली, रात्रंदिवस, पदोपदी, घरोघर, दारोदार, मस्तोरस्ती, दिवसेंदिवस, पावलोपावली.
(२) तत्पुरुष समास
दुसरे पद महत्त्वाचे असते,
विग्रह करताना अर्थाच्या दृष्टीने गाळलेला शब्द किंवा विभक्तिप्रत्यय घालावा लागते
उदा.
१) राजाज्ञा - राजाची आज्ञा
२) अष्टांग - आठ अंगांचा समूह
३) पुरूषोत्तम - उत्तम असा पुरुष
तत्पुरुष समासाचे तीन उपप्रकार
(अ) विभक्ती तत्पुरुष समास
सामासिक शब्दातील पहिले पद नाम किंवा विशेषण असते.
विग्रह करताना नामांना विभक्ती प्रत्ययांऐवजी काही वेळा शब्दयोगी अव्यये वापरली जातात, ती अव्यये विभक्तीचे कार्य करतात.
विभक्ती प्रत्ययांवरुन त्याच्या प्रकारांची ओळख होते
१) द्वितीया विभक्ती तत्पुरुष समास - ला, ना, स
उदा.
लोकप्रिय - (लोकांना प्रिय)
कृष्णाश्रित, देशगत.
२) तृतीया विभक्ती तत्पुरुष समास - ने
उदा.
कष्टसाध्य - (कष्टाने साध्य)
तोंडपाठ, गुणहीन, चौपट, ईश्वरनिर्मित, बुद्धिजड.
३) चतूर्थी विभक्ती तत्पुरुष समास - साठी, करीता
उदा.
नाट्यगृह - (नाट्यासाठी गृह)
गायरान, पोळपाट, वाटखर्च, मेंढवाडा, पूजाद्रव्य, बाइलवेडा, व्याहीभोजन.
४) पंचमी विभक्ती तत्पुरुष समास - पासून
उदा.
चोरभय - चोरापासून भय
सेनानिवृत्त, गर्भश्रीमंत, जातिभ्रष्ट, चोरभय, जन्मखोड, लंगोटीमित्र.
५) षष्ठी विभक्ती तत्पुरुष समास - चा, च, चे
उदा.
घरमालक - घराचा मालक
देवपूजा, राजवाडा, घोडदौड, लक्ष्मीकांत, धर्मवेड, आंबरा, भूपती, विद्याभ्यास.
६) सप्तमी विभक्ती तत्पुरुष समास - तील
उदा.
वनभोजन - वनातील भोजन
स्वर्गवास, पोटशूळ, वनभोजन, कूपमंडूक, घरधंदा, कलाकुशल, पाणकोंबडा.
(आ) अलुक तत्पुरुष समास :- (अलुक् = लोप न होणारे)
पूर्वपदाच्या (पहिल्या पदाच्या) विभक्तिप्रत्ययाचा लोप होत नाही.
उदा. तोंडीलावणे
अग्रेसर, युधिष्ठिर, पंकेरूह, कर्तरिप्रयोग, कर्मणिप्रयोग
या सामासिक शब्दातील पहिली पदे 'अग्रे, युधि, पंके, कर्तरि, कर्मणि' ही आहेत, या पहिल्या पदांच्या विभक्ती प्रत्ययांचा लोप झालेला नाही.
(इ) 'उपपद' किंवा 'कृदन्त' तत्पुरुष समास :-
समासातील दुसरे पद महत्त्वाचे असते,
दुसरे पद धातुसाधिते किंवा कृदंन्त असतात,
या कृदंन्तांचा वाक्यात स्वतंत्रपणे उपयोग करता येत नाही.
उदा.
१) पंकात - (चिखलात) जन्मणारे ते)
२) जलद - (जल देणारे)
३) ग्रंथकार - (ग्रंथ लिहीणारा )
४) कुंभकार - (कुंभ घडविणारा)
५) पांथस्थ - स्थ (राहणारा)
६) शेषशायी - शायी (निजणारा)
मार्गस्थ, दिन, विहण, देशस्थ, मनुज, नृप, सुखद, पयोद, खग, नग, सुश, कृतघ्न, शेतकरी, कामकरी, आगलाव्या, भाजीविक्या, वाटसरू, पंकेरू.
(ई) नञ तत्पुरुष समास :-
शब्दांतील दुसरी पढ़े महत्त्वाचे असते,
पहिले पद नकारार्थी असते,
पहिली पदे 'अ, अन्न, ना. वे. नि. गैर' यांसारखी अभाव किंवा निषेध दर्शविणारी असतात.
उदा.
१) अयोग्य - (योग्य नव्हे ते)
२) अनादर - (आदर नसलेला)
३) नापसंत - ( पसंत नसलेला)
अनाचार, अन्याय, अहिंसा, निरोगी, नाइलाज, नाउमेद, बेडर, गैरहजर
(उ) कर्मधारय समास
दोन्ही पदे एकाच प्रथमा विभक्तीत असतात,
पहिले पद विशेषण असून दुसरे पद नाम असते,
दोन्ही पदांतील संबंध विशेषण-विशेष्य किंवा उपमान-उपमेय अशा स्वरूपाचा असतो.
उदा.
१) महादेव (महान असा देव)
२) घनश्याम (घनासारखा श्याम)
३) रक्तचंदन (रक्तासारखे चंदन),
४) मुखकमल (मुख हेच कमल)
उपप्रकार
(१) दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत (प्रथमा विभक्तीत)
उदा. १) मुखचंद्रमा
(२) पूर्व पद विशेषण - (पहिले पद विशेषण)
उदा. १) पीतांबर (पिवळे असे वस्त्र)
कृष्णविवर रक्तचंदन, नीलकमल
(३) उत्तर पद विशेषण - (दुसरे पद विशेषण)
उदा.
१) घननीळ - (निळा असा घन)
२) पुरुषोत्तम - (उत्तम असा पुरुष)
३) भाषान्तर - (अन्य भाषा)
४) वेशान्तर - (अन्य वेश)
(४) विशेषण-उभयपद - (दोन्ही पदे विशेषणे)
उदा. पांढराशुभ्र, श्यामसुंदर, लालभडक, हिरवागार, काळाभोर
(५) उपमान पूर्वपद - पहिले पद (पूर्व) उपमान
उदा.
१) कमलनयन (कमळासारखे डोळे),
२) मेघश्याम (मेघासारखा काळा),
३) चंद्रमुख (चंद्रासारखे मुख)
(६) उपमान-उत्तरपद - (दुसरे पद उपमान)
उदा.
१) नरसिंह (सिंहासारखा नर)
मुखचंद्र, चरणकमल,
(७) रूपक-उभयपद- (दोन्ही पदे एकरूप)
उदा.
१) विद्याधन (विद्या हेच धन)
२) काव्यामृत (काव्यरूपी अमृत),
भवसागर, विद्युल्लता, चरणकमल
(ऊ) द्विगू समास :-
दुसरे पद महत्त्वाचे असते,
पहिले पदे संख्याविशेषण असते,
सामासिक शब्दांवरून एक समूहाचा बोध होतो.
उदा.
(१) पंचवटी - (पाच वडांचा समूह)
(२) नवरात्र - (नऊ रात्रींचा समूह)
(३) चातुर्मास - (चार मासांचा समूह)
(४) त्रिभुवन - (तीन भुवनांचा समूह)
(५) दशदिशा - (दहा दिशांचा समूह)
(६) सप्ताह - (सात अहांचा ( दिवसांचा) समूह)
उदा. त्रिदल, पंचपाळे, चौघडी, त्रैलोक्य, बारभाई, पंचारती.
(ए) मध्यमपदलोपी समास :-
पहिल्या पदाचा दुसऱ्या पदाशी संबंध दाखविणारी मधली काही पदे लोप होतो,
विग्रह करताना 'युक्त, द्वारा, पुरता, असलेला अशांसारखी गाळलेली पदे घालावी लागतात.
उदा.
१) कांदेपोहे - (कांदे घालून केलेले पोहे).
२) साखरभात - (साखर घालून केलेला भात).
३) चुलतसासरा - (नवऱ्याचा चुलता या नात्याने सासरा).
(३) द्वंद्व समास
दोन्ही पदे अर्थदृष्ट्या प्रधान म्हणजे समान दर्जाची असतात.
उदा.
१) पतीपत्नी - पती आणि पत्नी
२) गप्पागोष्टी - गप्पा किंवा गोष्टी
विग्रहच्या पद्धतीवरून या समासाचे तीन प्रकार पडतात :
(अ) इतरेतर द्वंद्व समास :- (आणि', 'व')
अर्थासाठी दोन्ही पदांची अपेक्षा असते
विग्रह करताना ‘आणि', 'व' यांपैकी एक समुच्चयबोधक उभयान्वयी अव्यय वापरतात.
उदा.
१) विटीदांडू - विटी आणि दांडू
२) घरदार - घर आणि दार
३) भलेबुरे - भले आणि बुरे
४) कुलूपकिल्ली - कुलूप आणि किल्ली
५) मायलेक - माय आणि लेकरे
(आ) वैकल्पिक द्वंद्व समास :- ('किंवा', 'अथवा', 'वा')
दोन्ही प्रधान पदांपैकी एकाचीच अपेक्षा असते.
विग्रह करताना 'किंवा', 'अथवा', 'वा' यांपैकी एक विकल्पबोधक उभयान्वयी अव्यय वापरतात.
उदा.
१) खरेखोटे - (खरे किंवा खोटे)
२) इष्टानिष्ट - (इष्ट किंवा निष्ट)
३) लहानमोठे - लहान किंवा मोठे
(इ) समाहार द्वंद्व समास :-
विग्रह करताना त्यातील दोन्ही मूळ पदांच्या बरोबर त्याच जातीच्या इतर पदार्थांचा वस्तूंचा समावेश होत असतो.
उदा.
१) अंथरूणपांघरूण - (अंथरण्यासाठी व पांघरण्यासाठी लागणाऱ्या इतर वस्तू)
(४) बहुव्रीही समास :-
दोन्ही पदे महत्त्वाची नसतात,
दोन्ही पदांमधून तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो,
हा सामासिक शब्द त्या तिसऱ्या पदाचे विशेषण असते.
उदा.
१) नीळकंठ - निळा आहे कंठ ज्याचा - (शंकर)
(अ) विभक्तिबहुव्रीही समास :-
विग्रह करताना शेवटी एक संबंधी सर्वनाम येते.
संबंधी सर्वनाम ज्या विभक्तीत असते तिचेच नाव या समासाला देतात.
उदा.
१) लक्ष्मीकांत - लक्ष्मी आहे कान्ता ज्याची तो (षष्ठी)
२) गजानन - गजाचे आहे आनन ज्याला तो (चतुर्थी)
३) जितेन्द्रिय - जित् (जिंकली) आहेत इंद्रिये ज्याने तो (तृतीया)
विभक्तिबहुव्रीहीचे प्रकार :
क) समानाधिकरण बहुव्रीही
ख) व्यधिकरण बहुव्रीही
क) समानाधिकरण बहुव्रीही :-
विग्रह करताना त्यातील दोन्ही पदे जेव्हा कोणत्याही एकाच विभक्तीत असतात.
उदा.
१) भक्तप्रिय - भक्त आहे प्रिय ज्याला तो (देव)
२) जितेंद्रिय - जित (जिंकलेली) आहेत इंद्रिये ज्याने तो (मारुती)
ख) व्यधिकरण बहुव्रीही :-
विग्रह करताना त्यातील दोन्ही पदे जेव्हा कोणत्याही भिन्न किंवा वेगवेगळ्या विभक्तीत येतात.
उदा.
१) पद्मनाभ - पद्म आहे नाभीत (म्हणजे बेंबीत) ज्याच्या तो (विष्णु)
२) चक्रपाणी - चक्र आहे पाणीत म्हणजे हातात ज्याच्या तो (विष्णु)
(आ) नञ्बहुव्रीही समास :-
पहिले पद 'अ, अन, न, नि' असे नकारदर्शक असते
उदा.
१) अनंत - नाही अंत ज्याला तो (परमेश्वर)
२) नीरस - नाही रस ज्यात ते (काव्य)
३) अव्यय, अनेक, नपुंसक, अनादी, निर्धन, निःशब्द, निरोगी
(इ) सहबहुव्रीही समास :-
पहिली पदे 'सह' किंवा 'सह अशी अव्यये असतात.
मात्र हा सामासिक शब्द विशेषण नसते.
उदा.
१) सादर - आदराने सहित असा जो (नमस्कार)
२) सहकुटुंब - कुटुंबाने सहित असा जो (गृहस्थ)
सनाथ, सहपरिवार, सुपुत्र, सफल, सरूप, सुवर्ण, सचैल, सानंद, सबल.
(ई) प्रादिबहुव्रीही समास :-
पहिले पद 'प्र, परा, अप, दुर्, सु, वि' अशा उपसर्ग
युक्त असते.
(प्रादि = प्र आदि असलेले)
उदा. सुलोचना, निर्धन, विरागी, दुर्गुणी, प्राज्ञ
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा