पृथ्वी व वृत्ते

 पृथ्वी व वृत्ते

या प्रकरणात अक्षवृत्त, विषुववृत्त, रेखावृत, कर्कवृत्त, मकरवृत्त, आर्क्टिक वृत्त व अंटार्क्टिक वृत्त यांचा अभ्यास करु.

पृथ्वीचा व्यास :

पूर्व - पश्चिम १२७५६ कि. मी.

उत्तर - दक्षिण १२७१४ कि. मी. 

अक्षवृत्ते :

            अक्षवृत्ते ध्रुवाकडे लहान होतात

अक्षवृत्ते संख्या :

           पृथ्वीवर प्रत्येकी 1 अंशाच्या अंतराने एकूण 181 अक्षवृत्ते येतात

उत्तरगोलार्धात

            1 अंश ते 90 अंश 90 अक्षवृत्ते

दक्षिणगोलार्धात 

             1 अंश ते 90 अंश 90 अक्षवृत्ते

अक्षवृत्तांचा उल्लेख :

उत्तरगोलार्धत :

        5 अंश उ., 15 अंश उ., 30 अंश उ., 50 अंश उ. 

दक्षिणगोलार्धत :

         5 अंश द., 15 अंश द., 30 अंश द., 50 अंश द. 

विषुववृत्त :

          विषुववृत्त हे 0 अंशाचे अक्षवृत्त मानतात, म्हणून त्याला मूळ अक्षवृत्त असेही म्हणतात.

     विषुववृत्त हे सर्वात मोठे अक्षवृत्त आहे.

     विषुववृत्तने पृथ्वीचे उत्तर आणि दक्षिण असे समान भाग होतात

       उत्तरेकडील भाग उत्तरगोलार्ध व दक्षिणेकडील भाग दक्षिणगोलार्ध

उत्तरेकडील टोक उत्तर ध्रुव व दक्षिणेकडील टोक दक्षिण ध्रुव

इतर वृत्तांची ओळख :

कर्कवृत्त :

       विषुववृत्तापासून २३° ३०' उत्तर अक्षवृत्तास कर्कवृत्त म्हणतात.

मकरवृत्त :

         विषुववृत्तापासून २३°३०' दक्षिण अक्षवृत्तास मकरवृत्त म्हणतात.

             

आर्क्टिक वृत्त :

       विषुववृत्त ते ६६° ३०' उत्तर याला आर्क्टिक वृत्त असेही म्हणतात.

अंटार्क्टिक वृत्त :

        विषुववृत्त ते ६६° ३०' दक्षिण याला अंटार्क्टिक वृत्त असेही म्हणतात.

सूर्यकिरणे लंबरूप :

              विषुववृत्तापासून २३°३०' उत्तर तसेच २३° ३०' दक्षिण अक्षवृत्ता दरम्यान सूर्यकिरणे वर्षात दोन दिवस लंबरूप पडतात.

दिन व रात्र २४ तासांच्या कालमर्यादा :

              विषुववृत्त ते ६६° ३०' उत्तर अक्षवृत्ते व विषुववृत्त ते ६६° ३०' दक्षिण अक्षवृत्ते यादरम्यान वर्षभरात २४ तासांच्या कालमर्यादेत दिन व रात्र होतात.

दिनमानाचा किंवा रात्रमानाचा कालावधी २४ तासांपेक्षा जास्त :

             ६६° ३०' उत्तर अक्षवृत्तांपासून ते ९०° उत्तर ध्रुवापर्यंत व दक्षिण व ६६° ३०' दक्षिण अक्षवृत्तांपासून ते ९०° दक्षिण ध्रुवापर्यंत या भागात दिवस ऋतूप्रमाणे दिनमानाचा किंवा रात्रमानाचा कालावधी २४ तासांपेक्षा जास्त कोणत्याही एका ध्रुवावर जास्तीत जास्त ६ महिन्यांचा असू शकतो. 

तापमानांचे पट्टे (कटिबंध) :

         सूर्यकिरणांचा कालावधी व तीव्रता यांनुसार पृथ्वीवर विविध तापमानांचे पट्टे (कटिबंध) तयार होतात. 

          तापमान पट्ट्यांच्या अनुषंगाने वायुदाबपट्टे निर्माण होतात.

रेखावृत्ते :

      एक रेखावृत्त 0 अंश मानले जाते.

      0 अंश रेखावृत्ताला मूळ रेखावृत्त म्हणतात.

      0° रेखावृत्त हे मूळ रेखावृत्त (Prime Meredian) म्हणून महत्त्वाचे आहे. 

      0° रेखावृत्त हे 'ग्रिनिचचे रेखावृत्त' म्हणूनही ओळखले जाते. 

            (G.M. T= Greenwich Mean Time)  

      कोनीय अंतर हे रेखांकन म्हणातात.

      रेखावृत्ते आकाराने सारखीच असतात.

रेखावृत्तांची संख्या :

          0 अंश ते 180 अंश पूर्व गोलार्ध व 0 अंश ते 180 अंश पश्चिम गोलार्ध एकूण 360 रेखावृत्ते. 

         प्रत्येकी 1 अंश च्या अंतराने 360 रेखावृत्ते.

पूर्व गोलार्धात : 179 रेखावृत्त 

           1अंश पूर्व ते 179 अंश पूर्व 

पश्चिम गोलार्धात : 179 रेखावृत्त

          1अंश पश्चिम ते 179 अंश पश्चिम

रेखावृत्तांची मूल्ये :

पूर्व गोलार्धात :

        10अंश पूर्व, 25अंश पूर्व, 135अंश पूर्व

पश्चिम गोलार्धात :

        10अंश पश्चिम, 25अंश पश्चिम, 135अंश पश्चिम 

कोणत्याही दोन रेखावृत्तां दरम्यानचे अंतर हे अक्षवृत्ताप्रमाणे बदलते :

        विषुववृत्तावर हे अंतर सर्वाधिक असते तर ध्रुवावर हे अंतर शून्य असते.

      विषुववृत्तावर हे अंतर 111 कि.मी. असते. 

   कर्कवृत्त व मकरवृत्तांवर हे अंतर 102 कि.मी. असते

        आर्क्टिक व अंटार्क्टिक वृत्तांवर हे अंतर 44 कि.मी. असते

     उत्तर व दक्षिण ध्रुवांवर हे अंतर 0 कि.मी. असते.

पृथ्वीवरील स्थाननिश्चितीसाठी अक्षांश व रेखांश यांचा वापर करतात.

१८० अंश रेखावृत्ताच्या संदर्भाने 'आंतरराष्ट्रीय वाररेषा' विचारात घेतली जाते.

 एकमेकांसमोरील दोन रेखावृत्ते मिळून बृहतवृत्त तयार होते. 

भौगोलिक माहिती प्रणाली :

 (G.I.S.= Geographical Information System)

जागतिक स्थाननिश्चिती प्रणाली :

(G.P.S.= Global Positioning System)

'ग्रिनिचचे रेखावृत्त' :

(G.M. T= Greenwich Mean Time)

इंटरनेटवरील गुगल मॅप विकीमॅपिया व इस्रोच्या भुवन या संगणकीय नकाशा प्रणालींमध्येही अक्षवृत्त व रेखावृत्त यांचा वापर करण्यात येतो.