पृथ्वी व वृत्ते
पृथ्वी व वृत्ते
पृथ्वीचा व्यास :
पूर्व - पश्चिम १२७५६ कि. मी.
उत्तर - दक्षिण १२७१४ कि. मी.
अक्षवृत्ते :
अक्षवृत्ते
ध्रुवाकडे लहान
होतात
अक्षवृत्ते
संख्या :
पृथ्वीवर
प्रत्येकी 1 अंशाच्या
अंतराने एकूण 181 अक्षवृत्ते
येतात
उत्तरगोलार्धात
1 अंश ते 90 अंश 90 अक्षवृत्ते
दक्षिणगोलार्धात
1 अंश
ते 90 अंश 90 अक्षवृत्ते
अक्षवृत्तांचा उल्लेख
:
उत्तरगोलार्धत
:
5 अंश
उ., 15 अंश उ., 30 अंश
उ., 50 अंश उ.
दक्षिणगोलार्धत :
5 अंश
द., 15 अंश द., 30 अंश
द., 50 अंश द.
विषुववृत्त :
विषुववृत्त
हे 0 अंशाचे अक्षवृत्त मानतात, म्हणून त्याला मूळ अक्षवृत्त असेही म्हणतात.
विषुववृत्त
हे सर्वात मोठे अक्षवृत्त आहे.
विषुववृत्तने पृथ्वीचे उत्तर आणि दक्षिण असे समान भाग होतात
उत्तरेकडील भाग उत्तरगोलार्ध व दक्षिणेकडील भाग दक्षिणगोलार्ध
उत्तरेकडील
टोक उत्तर ध्रुव व दक्षिणेकडील
टोक दक्षिण ध्रुव
इतर वृत्तांची ओळख :
कर्कवृत्त :
विषुववृत्तापासून
२३° ३०'
उत्तर अक्षवृत्तास
कर्कवृत्त म्हणतात.
मकरवृत्त :
विषुववृत्तापासून
२३°३०' दक्षिण
अक्षवृत्तास मकरवृत्त
म्हणतात.
आर्क्टिक
वृत्त :
विषुववृत्त
ते ६६° ३०'
उत्तर याला
आर्क्टिक वृत्त
असेही म्हणतात.
अंटार्क्टिक
वृत्त :
विषुववृत्त
ते ६६° ३०'
दक्षिण याला
अंटार्क्टिक वृत्त
असेही म्हणतात.
सूर्यकिरणे
लंबरूप :
विषुववृत्तापासून
२३°३०' उत्तर
तसेच २३° ३०'
दक्षिण अक्षवृत्ता
दरम्यान सूर्यकिरणे
वर्षात दोन
दिवस लंबरूप
पडतात.
दिन व
रात्र २४
तासांच्या कालमर्यादा :
विषुववृत्त
ते ६६° ३०'
उत्तर अक्षवृत्ते
व विषुववृत्त
ते ६६° ३०'
दक्षिण अक्षवृत्ते
यादरम्यान वर्षभरात
२४ तासांच्या
कालमर्यादेत दिन
व रात्र
होतात.
दिनमानाचा
किंवा रात्रमानाचा
कालावधी २४
तासांपेक्षा जास्त :
६६°
३०' उत्तर
अक्षवृत्तांपासून ते ९०°
उत्तर ध्रुवापर्यंत
व दक्षिण
व ६६° ३०'
दक्षिण अक्षवृत्तांपासून
ते ९०° दक्षिण
ध्रुवापर्यंत या
भागात दिवस
ऋतूप्रमाणे दिनमानाचा
किंवा रात्रमानाचा
कालावधी २४
तासांपेक्षा जास्त
कोणत्याही एका
ध्रुवावर जास्तीत
जास्त ६
महिन्यांचा असू
शकतो.
तापमानांचे
पट्टे (कटिबंध) :
सूर्यकिरणांचा
कालावधी व
तीव्रता यांनुसार
पृथ्वीवर विविध
तापमानांचे पट्टे (कटिबंध) तयार
होतात.
तापमान
पट्ट्यांच्या अनुषंगाने
वायुदाबपट्टे निर्माण
होतात.
रेखावृत्ते :
एक रेखावृत्त 0 अंश मानले जाते.
0 अंश रेखावृत्ताला मूळ रेखावृत्त म्हणतात.
0° रेखावृत्त
हे मूळ रेखावृत्त
(Prime Meredian) म्हणून महत्त्वाचे
आहे.
0° रेखावृत्त
हे 'ग्रिनिचचे रेखावृत्त'
म्हणूनही ओळखले
जाते.
(G.M. T= Greenwich Mean Time)
कोनीय
अंतर हे रेखांकन
म्हणातात.
रेखावृत्ते
आकाराने सारखीच
असतात.
रेखावृत्तांची संख्या :
0 अंश ते 180 अंश पूर्व गोलार्ध व 0 अंश
ते 180 अंश पश्चिम गोलार्ध एकूण 360 रेखावृत्ते.
प्रत्येकी 1 अंश च्या अंतराने 360 रेखावृत्ते.
पूर्व गोलार्धात : 179
रेखावृत्त
1अंश पूर्व ते 179 अंश पूर्व
पश्चिम गोलार्धात : 179
रेखावृत्त
1अंश
पश्चिम ते 179 अंश
पश्चिम
रेखावृत्तांची मूल्ये :
पूर्व गोलार्धात :
10अंश पूर्व, 25अंश पूर्व, 135अंश पूर्व
पश्चिम गोलार्धात
:
10अंश
पश्चिम, 25अंश
पश्चिम, 135अंश
पश्चिम
कोणत्याही दोन रेखावृत्तां दरम्यानचे अंतर हे अक्षवृत्ताप्रमाणे बदलते :
विषुववृत्तावर हे अंतर सर्वाधिक असते तर ध्रुवावर हे अंतर शून्य असते.
विषुववृत्तावर हे
अंतर 111 कि.मी. असते.
कर्कवृत्त व मकरवृत्तांवर हे
अंतर 102 कि.मी. असते
आर्क्टिक
व अंटार्क्टिक वृत्तांवर हे
अंतर 44 कि.मी. असते
उत्तर व दक्षिण ध्रुवांवर हे
अंतर 0 कि.मी. असते.
पृथ्वीवरील
स्थाननिश्चितीसाठी अक्षांश
व रेखांश
यांचा वापर
करतात.
१८० अंश रेखावृत्ताच्या संदर्भाने
'आंतरराष्ट्रीय वाररेषा'
विचारात घेतली
जाते.
एकमेकांसमोरील दोन रेखावृत्ते मिळून बृहतवृत्त तयार होते.
भौगोलिक
माहिती प्रणाली :
(G.I.S.= Geographical Information
System)
जागतिक
स्थाननिश्चिती प्रणाली
:
(G.P.S.= Global
Positioning System)
'ग्रिनिचचे रेखावृत्त' :
(G.M. T= Greenwich Mean Time)
इंटरनेटवरील
गुगल मॅप विकीमॅपिया
व इस्रोच्या
भुवन या संगणकीय
नकाशा प्रणालींमध्येही
अक्षवृत्त व
रेखावृत्त यांचा
वापर करण्यात येतो.
पृथ्वी व वृत्ते – MCQ
1. पृथ्वीचा पूर्व-पश्चिम व्यास किती आहे?
A) 12,714 कि.मी.
B) 12,756 कि.मी.
C) 12,500 कि.मी.
D) 13,000 कि.मी.
उत्तर: B)
12,756 कि.मी.
2. पृथ्वीचा उत्तर-दक्षिण व्यास किती आहे?
A) 12,756 कि.मी.
B) 12,714 कि.मी.
C) 12,800 कि.मी.
D) 12,600 कि.मी.
उत्तर: B)
12,714 कि.मी.
3. अक्षवृत्ते ध्रुवाकडे गेल्यावर कशी होतात?
A) मोठी
B) लांब
C) लहान
D) समान
उत्तर: C) लहान
4. पृथ्वीवर एकूण किती अक्षवृत्ते आहेत?
A) 90
B) 180
C) 181
D) 360
उत्तर: C)
181
5. उत्तर गोलार्धात 1° ते 90° पर्यंत किती अक्षवृत्ते आहेत?
A) 89
B) 90
C) 91
D) 180
उत्तर: B)
90
6. विषुववृत्त किती अंशाचे अक्षवृत्त आहे?
A) 23°30'
B) 66°30'
C) 0°
D) 90°
उत्तर: C)
0°
7. विषुववृत्ताला आणखी कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
A) मूळ रेखावृत्त
B) मूळ अक्षवृत्त
C) आर्क्टिक वृत्त
D) मकरवृत्त
उत्तर: B) मूळ अक्षवृत्त
8. पृथ्वीवरील सर्वात मोठे अक्षवृत्त कोणते?
A) कर्कवृत्त
B) मकरवृत्त
C) विषुववृत्त
D) आर्क्टिक वृत्त
उत्तर: C) विषुववृत्त
9. विषुववृत्त पृथ्वीचे कोणते दोन समान भाग करते?
A) पूर्व व पश्चिम
B) उत्तर व दक्षिण
C) उष्ण व शीत
D) जमीन व पाणी
उत्तर: B) उत्तर व दक्षिण
10. 23°30' उत्तर अक्षवृत्ताला काय म्हणतात?
A) मकरवृत्त
B) कर्कवृत्त
C) आर्क्टिक वृत्त
D) अंटार्क्टिक वृत्त
उत्तर: B) कर्कवृत्त
11. 23°30' दक्षिण अक्षवृत्ताला काय म्हणतात?
A) कर्कवृत्त
B) आर्क्टिक वृत्त
C) मकरवृत्त
D) अंटार्क्टिक वृत्त
उत्तर: C) मकरवृत्त
12. 66°30' उत्तर अक्षवृत्ताला कोणते वृत्त म्हणतात?
A) कर्कवृत्त
B) मकरवृत्त
C) आर्क्टिक वृत्त
D) अंटार्क्टिक वृत्त
उत्तर: C) आर्क्टिक वृत्त
13. 66°30' दक्षिण अक्षवृत्ताला कोणते वृत्त म्हणतात?
A) आर्क्टिक वृत्त
B) अंटार्क्टिक वृत्त
C) कर्कवृत्त
D) मकरवृत्त
उत्तर: B) अंटार्क्टिक वृत्त
14. सूर्यकिरणे वर्षात दोन दिवस लंबरूप कोणत्या भागात पडतात?
A) 23°30' उत्तर ते
23°30' दक्षिण
B) 66°30' उत्तर ते 90° उत्तर
C) 66°30' दक्षिण ते 90° दक्षिण
D) फक्त ध्रुवांवर
उत्तर: A)
23°30' उत्तर ते
23°30' दक्षिण
15. 66°30' उत्तर ते 90° उत्तर या भागात दिनमान किंवा रात्रमान कितीपेक्षा जास्त असू शकते?
A) 12 तास
B) 18 तास
C) 24 तास
D) 24 तासांपेक्षा जास्त
उत्तर: D)
24 तासांपेक्षा जास्त
16. ध्रुवांवर सलग दिनमान किंवा रात्रमान जास्तीत जास्त किती काळ असू शकते?
A) 3 महिने
B) 4 महिने
C) 6 महिने
D) 12 महिने
उत्तर: C) 6
महिने
17. पृथ्वीवर तापमानाचे पट्टे कोणत्या घटकांनुसार तयार होतात?
A) वाऱ्याचा वेग
B) सूर्यकिरणांचा कालावधी व तीव्रता
C) पर्जन्यमान
D) समुद्राची खोली
उत्तर: B) सूर्यकिरणांचा कालावधी व तीव्रता
18. तापमान पट्ट्यांच्या अनुषंगाने कोणते पट्टे निर्माण होतात?
A) पर्जन्यपट्टे
B) वायुदाबपट्टे
C) वनपट्टे
D) मृदापट्टे
उत्तर: B) वायुदाबपट्टे
19. 0° रेखावृत्ताला काय म्हणतात?
A) विषुववृत्त
B) मूळ अक्षवृत्त
C) मूळ रेखावृत्त
D) आंतरराष्ट्रीय वाररेषा
उत्तर: C) मूळ रेखावृत्त
20. 0° रेखावृत्त कोणत्या नावानेही ओळखले जाते?
A) कर्कवृत्त
B) ग्रिनिचचे रेखावृत्त
C) मकरवृत्त
D) आर्क्टिक वृत्त
उत्तर: B) ग्रिनिचचे रेखावृत्त
21. G.M.T. चे पूर्ण रूप काय आहे?
A) Global Mean Time
B) Greenwich Mean Time
C) Geographic Mean Time
D) Greenwich Meridian Time
उत्तर: B)
Greenwich Mean Time
22. रेखावृत्ते आकाराने कशी असतात?
A) वेगवेगळी
B) सारखीच
C) ध्रुवाकडे लहान
D) विषुववृत्तावर मोठी
उत्तर: B) सारखीच
23. पृथ्वीवर एकूण किती रेखावृत्ते आहेत?
A) 181
B) 180
C) 360
D) 90
उत्तर: C)
360
24. पूर्व गोलार्धात 1° पूर्व ते 179° पूर्वपर्यंत किती रेखावृत्ते आहेत?
A) 178
B) 179
C) 180
D) 181
उत्तर: B)
179
25. पश्चिम गोलार्धात 1° पश्चिम ते 179° पश्चिमपर्यंत किती रेखावृत्ते आहेत?
A) 178
B) 179
C) 180
D) 181
उत्तर: B)
179
26. कोणत्याही दोन रेखावृत्तांमधील अंतर कुठे सर्वाधिक असते?
A) उत्तर ध्रुवावर
B) दक्षिण ध्रुवावर
C) विषुववृत्तावर
D) आर्क्टिक वृत्तावर
उत्तर: C) विषुववृत्तावर
27. विषुववृत्तावर दोन रेखावृत्तांमधील अंतर किती असते?
A) 44 कि.मी.
B) 102 कि.मी.
C) 111 कि.मी.
D) 0 कि.मी.
उत्तर: C)
111 कि.मी.
28. कर्कवृत्त व मकरवृत्तावर दोन रेखावृत्तांमधील अंतर किती असते?
A) 44 कि.मी.
B) 102 कि.मी.
C) 111 कि.मी.
D) 90 कि.मी.
उत्तर: B)
102 कि.मी.
29. आर्क्टिक व अंटार्क्टिक वृत्तांवर दोन रेखावृत्तांमधील अंतर किती असते?
A) 44 कि.मी.
B) 102 कि.मी.
C) 111 कि.मी.
D) 0 कि.मी.
उत्तर: A)
44 कि.मी.
30. ध्रुवांवर दोन रेखावृत्तांमधील अंतर किती असते?
A) 44 कि.मी.
B) 102 कि.मी.
C) 111 कि.मी.
D) 0 कि.मी.
उत्तर: D) 0
कि.मी.
31. पृथ्वीवरील स्थाननिश्चितीसाठी कशाचा वापर केला जातो?
A) अक्षांश व रेखांश
B) तापमान व दाब
C) पर्जन्यमान व वारे
D) समुद्र व पर्वत
उत्तर: A) अक्षांश व रेखांश
32. आंतरराष्ट्रीय वाररेषा कोणत्या रेखावृत्ताच्या संदर्भाने विचारात घेतली जाते?
A) 0°
B) 90°
C) 180°
D) 360°
उत्तर: C)
180°
33. एकमेकांसमोरील दोन रेखावृत्ते मिळून काय तयार होते?
A) लघुवृत्त
B) बृहतवृत्त
C) अक्षवृत्त
D) वाररेषा
उत्तर: B) बृहतवृत्त
34. G.I.S. चे पूर्ण रूप काय आहे?
A) Global Information System
B) Geographical Information
System
C) Geographic Internet System
D) Global Internet Service
उत्तर: B)
Geographical Information System
35. G.P.S. चे पूर्ण रूप काय आहे?
A) Global Positioning System
B) Geographic Positioning
Service
C) Global Planning System
D) Geographic Position System
उत्तर: A)
Global Positioning System
36. खालीलपैकी कोणत्या संगणकीय नकाशा प्रणालीमध्ये अक्षवृत्त व रेखावृत्तांचा वापर केला जातो?
A) गुगल मॅप
B) विकीमॅपिया
C) इस्रोचे भुवन
D) वरील सर्व
उत्तर: D) वरील सर्व
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा